Nima uchun mustaqil munitsipal byudjet siyosati shahar uchun muhim?
Aleksey Letunovskiy, Commonwealth Partnership Uzbekistan tahliliy guruhi rahbari, O‘zbekistonda shahar byudjetlari qanday shakllanishi va bu shaharning rivojlanishi uchun nima uchun muhimligini tushuntiradi.
Aholining shahardan odatda nimalarni kutishadi? Birinchi navbatda, yashash uchun qulay muhitni. Buning asosida biz rivojlangan transport, ijtimoiy, tijorat va kommunal infratuzilmani tushunamiz. Hammaga qulay trotuarlar va yo‘llar, maktablar va kasalxonalar, do‘konlar va biznes markazlari, uzluksiz gaz va elektr ta’minoti kerak.
Bundan tashqari, hammaga jamoat joylari kerak: parklar, xiyobonlar, maydonlar va bo‘sh vaqtni o‘tkazish, dam olish va muloqot qilish mumkin bo‘lgan boshqa joylar. Bunday joylarda ochiqlik va hamjihatlik hissi hukm suradi, odamlar shaharning o‘rtasida tabiatdan bahramand bo‘lishadi va turli jamoat tadbirlarida ishtirok etishadi.
Shaharlar geografiya, iqtisodiyot, resurslar, ijtimoiy dinamika va siyosiy rejalashtirish kabi omillarning umumiy ta’siri ostida shakllanadi. Infratuzilmani rivojlantirish, transport va zonalash urbanizatsiyaning muhim elementlaridir.
Shahar rivojlanish imkoniyati uning hududida ishlayotgan kompaniyalardan yoki aholidan olinadigan soliqlar ko‘rinishidagi eng katta daromadni olish bilan chambarchas bog‘liq. Byudjet rejalashtirilgan daromad va xarajatlar asosida shakllanadi va shaharning rivojlanishiga ta’sir qiladi.
O‘zbekistonda, xususan, Toshkentda shahar byudjetlari holatini tahlil qilar ekanmiz, rivojlanish dasturlari uchun ajratilgan byudjetning kichikligini ko‘ramiz. Bunday sharoitda shahar hokimiyatlarining vazifasi ushbu dasturlarni ham milliy hokimiyat, ham xususiy biznes tomonidan hamkorlikda moliyalashtirish imkoniyatlarini izlashdan iborat.
Maqolaning maqsadi - sifatli shahar rivojlanishi uchun mustaqil munitsipal siyosatning muhimligi haqida muhokamani boshlash.
Keyin men shahar moliyasi qanday ishlashi va bu shahar aholisi uchun nima uchun muhimligini aytib beraman.
Munitsipal siyosatning mamlakatlar bo‘yicha farqlari
Turli mamlakatlarda davlat va munitsipal hokimiyat darajalari o‘rtasidagi munosabatlar tizimi har xil qurilgan. Shunga mos ravishda, har bir darajadagi byudjet majburiyatlari mamlakatning o‘ziga xos xususiyatlariga qarab farq qiladi.
Masalan, Daniyada sog‘liqni saqlash davlat tomonidan, Fransiyada esa munitsipalitetlar tomonidan boshqariladi. Bu shuni anglatadiki, Fransiyadagi shaharlar uchun sog‘liqni saqlash xarajatlari Daniyadagiga qaraganda ko‘proq bo‘ladi.
O‘zbekistonda biz postsovet mamlakatlari uchun klassik yuqoridan-pastga boshqaruv yondashuvini, ya’ni munitsipal hokimiyatning viloyat, viloyat hokimiyatining esa milliy hokimiyat oldidagi majburiyatlarining qat’iy ierarxiyasini ko‘ramiz.
Shu bilan birga, qonuniy ravishda belgilangan munitsipal hokimiyat majburiyatlarining hajmi cheklangan, bu esa uning avtonomligini kamaytiradi. Munitsipalitetning majburiyatlari qancha ko‘p bo‘lsa, byudjetga tushadigan soliq ulushini ko‘paytirish imkoniyatlari shunchalik ko‘p bo‘ladi.
O‘zbekistonda shaharlar byudjetining daromad qismi
2021-yilda O‘zbekistonda qisman o‘tkazilgan byudjet islohoti mahalliy byudjetlar uchun soliq va soliqqa kirmaydigan daromadlar bo‘yicha aniq chegaralarni shakllantirdi.
O‘zbekiston Respublikasi Byudjet kodeksiga ko‘ra, munitsipal moliya tizimini JShDS (Jismoniy shaxslardan olinadigan soliq) yig‘ishga asoslangan tizim deb hisoblash mumkin emas, chunki bu soliqdan tushgan daromad viloyatga ketadi. Balki, u yer va mulk solig‘iga asoslangan tizimlarga tegishli, chunki munitsipalitet asosiy daromadni aynan ulardan oladi. Shu sababli, munitsipalitetlar o‘z mustaqil byudjetlarini shakllantirish uchun cheklangan imkoniyatlarga ega.
Toshkent bundan mustasno, chunki u shahar-viloyat maqomiga ega. Biroq, Toshkent ham foyda solig‘i va JShDS bo‘yicha 5% byudjet cheklovlariga ega (1-jadval), bu unga profitsit byudjetni shakllantirishda yordam bermaydi.
Bu esa respublika hokimiyati darajasining transferlar orqali hududlarning daromad qismini gorizontal ravishda muvozanatlashtirish imkoniyatlarini yaratishiga olib keladi. 2024-yil uchun O‘zbekiston bo‘yicha respublika darajasidan viloyat darajasiga ajratmalar ulushi hududga qarab 5% dan 40% gacha rejalashtirilgan (2-jadval). 2024-yil uchun munitsipal daraja bo‘yicha transferlar ulushi noma’lum (2022-yilda >40%).
2021-yildan boshlab ba’zi hududlarda byudjet xarajatlarining 1,5 barobar ko‘payishi, ko‘pincha ijtimoiy infratuzilmaga yo‘naltirilganligi sababli transferlar ulushining 10%–15% ga oshganini ko‘rdik.
Qisqa muddatda bu vaziyat muammo emas, ammo ushbu tendentsiyalar saqlanib qolsa, hududlar va munitsipalitetlarning o‘z soliqqa tortiladigan bazasini oshirish motivatsiyasini pasayishiga olib kelishi mumkin.
O‘zbekistonda shaharlar byudjetlarining xarajat qismi
Byudjet kodeksiga muvofiq, kelgusi yil uchun mahalliy hokimiyat organlarining byudjet loyihasi (qisqa muddatli) joriy yilning sentyabridan noyabrigacha kelishiladi. Mahalliy byudjetlarning xarajatlari asosini ijtimoiy xarajatlar, ya’ni ijtimoiy to‘lovlar, ta’lim, sog‘liqni saqlash (2-rasm) tashkil etadi.
Afsuski, 2022-yildan boshlab fuqarolar uchun ochiq byudjet xarajatlar guruhlari bo‘yicha ma’lumotlarni nashr etmaydi, shuning uchun taqqoslash uchun 2022-yil ma’lumotlaridan foydalaniladi. 2022-yilda shahar byudjetlari xarajatlarining 40% dan ortig‘i transferlar hisobidan moliyalashtirilgan.
Toshkentda poytaxt maqomi tufayli taqsimot boshqacha. Ijtimoiy xarajatlar 36%, iqtisodiyotga xarajatlar - 30%, investitsiyalarni moliyalashtirish - 19% ni tashkil etdi (3-rasmga qarang).
3-rasm. Toshkent shahri xarajatlari 2022-yil uchun, % (manba: O‘zbekiston Respublikasi)
Kam byudjetga ega bo‘lgan shaharlar yirik loyihalarni mustaqil moliyalashtirishga qodir emas. Shu sababli, respublika darajasi yoki biznes mablag‘lari hisobidan hamkorlikda moliyalashtirish zarurati tug‘iladi.
So‘nggi yetti yil ichida Toshkent shahrida amalga oshirilgan Yangi O‘zbekiston bog‘i, Olimpiya shaharchasi, Navro‘z bog‘i, Bolalar kutubxonasini rekonstruksiya qilish va boshqa ko‘plab yirik loyihalar to‘g‘ridan-to‘g‘ri milliy byudjetdan yoki fondlar orqali moliyalashtirilgan bo‘lishi mumkin. Bunday loyihalarga shahar hokimiyatining ta’siri cheklangan bo‘lishi mumkin.
Shaharlar byudjetlarini taqqoslash
Maqolaning ushbu qismida men dunyo metropolitenlari byudjetlarini Toshkent byudjeti bilan taqqoslashga harakat qilaman. Taqqoslash uchun shahar tanlovi uning maqomiga (shahar-viloyat) bog‘liq, bu uning byudjeti to‘g‘risidagi ma’lumotlarning ochiqligini aks ettiradi.
Xarajatlar bo‘yicha taqqoslash shuni ko‘rsatadiki, ta’lim va ijtimoiy xizmatlar barcha ushbu shaharlar byudjetlarida doimiy ustuvorlikdir. Transport - bu xarajatlarning muhim qismi, ayniqsa London kabi rivojlangan jamoat transport tizimiga ega shaharlarda, qarzni boshqarish va pensiyalar esa Nyu-York kabi shaharlarda sezilarli xarajatlardir, bu esa ushbu shaharlar o‘z zimmalariga oladigan uzoq muddatli moliyaviy majburiyatlarni aks ettiradi.
Keyingi qadam shaharlar byudjetlarini aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan xarajatlar bo‘yicha taqqoslash bo‘ldi (3-jadval). Ushbu taqqoslash byudjetlarning turli javobgarlik sohalari, mehnat va resurslar narxining sezilarli cheklovlariga ega. Uni qiziqarli fakt sifatida qabul qilish va to‘g‘ridan-to‘g‘ri xulosalar chiqarmaslik kerak. Balki, bu sifatli shahar rivojlanishi uchun mustaqil munitsipal siyosatning muhimligi haqida muhokamani boshlash imkoniyatidir.
Xulosalar
O‘tkazilgan tadqiqot natijasida shahar byudjeti hisobidan yirik loyihalarni amalga oshirish moliyaviy sabablarga ko‘ra qiyinlashgan degan bilvosita xulosaga kelish mumkin.
Bunday sharoitda shahar hokimiyatlarining asosiy vazifalaridan biri rivojlanish loyihalarini ishlab chiqish va ularni milliy hokimiyat yoki xususiy biznes tomonidan hamkorlikda moliyalashtirish imkoniyatlarini izlashdir. Ushbu tezis shahar hokimiyatlarining javobgarligini kamaytirmaydi, ammo sifatli shahar rivojlanish siyosatini olib borishdagi qiyinchiliklarni tasvirlaydi.
Biz yaqin kelajakda munitsipal siyosat munitsipal hokimiyatlarning vakolatlarini kengaytirish yo‘nalishida rivojlanishini, daromadlarni ko‘paytirish va ularni shahar xazinasiga jalb qilish maqsadida kutamiz. Bu esa o‘z navbatida shahar hokimiyatiga shahar aholisi uchun zarur bo‘lgan shahar infratuzilmasi va muhit
