2035-yilga kelib Toshkent aholisi chorak chorakga ko'payib, to'rt million kishiga yetishi prognoz qilinmoqda, bu O'zbekiston poytaxtining Markaziy Osiyodagi eng katta shahar sifatidagi maqomini mustahkamlaydi. Shaharni politsentrik metropolga aylantirish uchun hukumat yirik biznes markazini – Yangi Toshkentni yaratmoqda, bu shahar transport tizimidagi yukni kamaytirishi, poytaxtning turar-joy va tijorat ko'chmas mulkini ko'paytirishi kerak.

 

Yangi tumanlarni hisobga olgan holda, 2035-yilga kelib O'zbekiston poytaxtining turar-joy fondi 55% ga, ofis ko'chmas mulk maydoni esa 460% ga, ya'ni 2,15 million kvadrat metrgacha ko'payishi mumkin.

O'zbekiston poytaxtining joriy holati va kelgusi o'n yildagi rivojlanish prognozlari haqida tijoriy ko'chmas mulk bo'yicha xalqaro konsalting kompaniyasi Commonwealth Partnership Uzbekistan (CMWP, ilgari global Cushman & Wakefield guruhining bir qismi) o'zining IQ City Planning Tashkent hisobotida ma'lum qiladi.

Shaharsozlik

Shahar ma'muriyati rejalariga ko'ra, Toshkent yanada politsentrik bo'lishi kerak. Poytaxt sharqqa qarab o'smoqda. 2020-yilda Yangihayot yangi tumani tashkil etildi. Va hozirda metropolning shimoli-sharqida "Yangi Toshkent" loyihasini (prognoz qilingan muddat 2023–2045 yillar) amalga oshirishga faol tayyorgarlik ko'rilmoqda.

Bugungi kunda shahar umumiy hududining uchdan biridan ko'prog'ini (35%) yakka tartibdagi turar-joylar egallaydi. Shu bilan birga, CMWP hisob-kitoblariga ko'ra, ularda aholining atigi 25% yashaydi. Aholining aksariyati (62%) shahar maydonining 12,3% ni egallagan o'rta qavatli uylarda yashaydi. Sanoat hududlari uchun shahar maydonining 16,8% ajratilgan. Tijoriy-biznes (savdo) va ijtimoiy-biznes (ofislar) infratuzilmasi uchun esa atigi 4,7% ajratilgan.

Yangi Toshkent yangi biznes markazi bo'lishni maqsad qilgan. Rejalarga ko'ra, 19,7 ming gektar hududga ma'muriy organlar bosqichma-bosqich ko'chiriladi va 200 minggacha ish o'rni yaratiladi. Bu yerda ikki million kishi uchun uy-joy quriladi (birinchi bosqichda – 100 ming aholi uchun ko'p qavatli uylar). "Yangi O'zbekiston" universiteti, Milliy kutubxonaning yangi binosi, teatr va boshqa ijtimoiy joylar paydo bo'ladi. Mavjud shahar Yangi Toshkent bilan ikkita metro liniyasi orqali bog'lanadi. Hududni rivojlantirishning asosiy omili davlat apparatining bu yerga ko'chishi bo'lishi kerak.

«Shaharda yangi yirik biznes markazini yaratish shahar transport tizimidagi yukni kamaytirish va kundalik sayohat vaqtini qisqartirish imkonini beradi, bu esa ekologiyaga ijobiy ta'sir ko'rsatadi», - deydi CMWP o'z hisobotida, ammo ogohlantiradi: «Xavf ma'muriy organlarning ko'chib o'tishining cho'zilishida, chunki ular samarali biznes hududining paydo bo'lishi uchun muhim omilni yaratadilar. Yangi va eski Toshkentni integratsiyalashuv muhim ahamiyatga ega. O'zaro bog'liq siyosatsiz bu ekologiya, transport va kommunal infratuzilma uchun halokatli muammolarga olib kelishi mumkin».

Mutaxassislar yangi hududdagi biznes loyihalarining rentabelligini, ya'ni kompaniyalarning uzoqdagi hududlarga bo'lgan talabi va biznes funksiyasini qo'llab-quvvatlash uchun zarur bo'lgan turar-joy qurilishi muddatlarini asosiy masalalar qatoriga kiritadilar.

CMWP fikriga ko'ra, shaharning mavjud hududlari ham hokimiyat e'tiborini talab qiladi. Xususan, sanoat zonalari, ularning hududlarining qariyb 40% samarasiz ishlatilayotgan, shuningdek, yakka tartibdagi xususiy uylar zonalari qayta qurishni talab qiladi.

Temur Axmedovning "Biz Toshkentni qurayapmiz, ikkinchi Dubayni emas" mualliflik rukni

Turar-joy qurilishi

2023-yil 1-iyul holatiga ko'ra, UzStat ma'lumotlariga ko'ra, Toshkentda deyarli 3 million kishi yashaydi. Yil boshidan buyon aholi soni 43,1 ming kishiga ko'paydi. CMWP aholi o'sishini, jumladan, butun mamlakatdan poytaxt mehnat bozoriga ishchi kuchlarini jalb qilish bilan bog'laydi. Mutaxassislar 2035-yilga kelib Toshkentda 4 million, 2050-yilga kelib esa 5,4 million kishi yashashini prognoz qilmoqdalar.

Shu yil boshida Toshkentda aholi jon boshiga turar-joy bilan ta'minlanish darajasi 22,8 kv.m ni tashkil etdi. Shu bilan birga, shahar aholisining uchdan birigacha bo'lgan qismi xususiy uylarda yashaydi, bu statistikada o'rtacha ko'rsatkichni sezilarli darajada oshiradi.

O'zbekiston poytaxtida o'rtacha aholi zichligi turar-joy hududida 145 kishi/ga va metropolning umumiy shahar qismida 68 kishi/ga ni tashkil qiladi. Eng zich joylashgan tumanlar: markaz, Chilonzor, Sergeli, Yunusobod. Aholi zichligining eng yuqori cho'qqisi S-2 (markaz-2) kvartalida, bu yerda 1480 kishi/ga yashaydi. Bunday yuqori zichlik global shaharlar – London, Gonkong, Milan bilan taqqoslanadi, deyiladi IQ City Planning Tashkent hisobotida.

"Toshkent-2030" shahar rivojlanish strategiyasi turar-joy qurilishi hajmini 45% ga oshirishni – yiliga 44 ming kvartiraga yetkazishni nazarda tutadi. CMWP ma'lumotlariga ko'ra, turar-joy fondining asosiy hajmi Kichik halqa avtomobil yo'lidan tashqarida quriladi.

2021-yilda aholining turmush sharoitini yaxshilash maqsadida butun mamlakat bo'ylab "Yangi O'zbekiston" massivlari qurilishi boshlandi. Toshkentda Sergeli tumanida 1536 kvartirali bunday massiv paydo bo'lishi kerak.

Janubi-sharqdagi Yangi Toshkent tumani (Toshkent viloyati Yuqorichirchiq va O'rtachirchiq tumanlari) uchun deyarli 20 ming gektar yer ajratildi. Hududni rivojlantirishning birinchi bosqichi 2,5 ming gektar maydonda 100 ming aholi uchun turar-joy va infratuzilma ob'ektlarini qurishni o'z ichiga oladi.

CMWP ekspertlari ko'chmas mulk xaridorlarining iste'molchi xulq-atvoridagi o'zgarishlarni ta'kidlaydilar – kvartiralar kvadrat metrlari ular uchun avvalgiga qaraganda kamroq ahamiyatga ega. So'nggi ikki yilda bu kvartiralarning o'rtacha maydonini bir yarim baravar – 65 kv.m gacha qisqarishiga olib keldi.

«Aholi o'sishi bo'yicha prognozlarimizga muvofiq, arzon uy-joy tanqisligini kamaytirish uchun shahar tashqarisida iqtisodiy/qulay sinfdagi uy-joy fondini tezlashtirilgan qurilishi amalga oshirilishi kerak. Aholining yanada ko'payishi nafaqat uy-joy fondini ko'paytirishni, balki uning sifatini o'zgartirishni ham talab qiladi: yuqori malakali kadrlarga sifatli uy-joy fondi kerak», - deydi Commonwealth Partnership xulosalari.

Ijtimoiy infratuzilma

CMWP ekspertlarining fikriga ko'ra, Toshkentda boshlang'ich va o'rta ta'limga kirish imkoniyati yuqori. Bolalarning 90% dan ortig'i davlat maktablaridan bir kilometr radiusda yashaydi. Ammo maktablarda malakali kadrlar, o'quv materiallari yetishmaydi, ITdan foydalanish darajasi past, maktablarning o'ziga yuklama yuqori (ularning aksariyati ikki smenada ishlaydi). Xususiy maktablar ulushi, konsalting kompaniyasi baholariga ko'ra, shahardagi barcha o'quv muassasalarining 3-7% ni tashkil qiladi. Xususiy muassasalarni hisobga olgan holda, maktablarga kirish imkoniyati 94% ni tashkil qiladi.

Bolalar bog'chalari bilan vaziyat sezilarli darajada yomon. Bolalarning atigi 68% eng yaqin bolalar bog'chasidan 500 m masofada yashaydi. Xususiy bolalar bog'chalari barcha muassasalarning 45% ni tashkil qiladi. Bolalar bog'chalariga kirish imkoniyati, ayniqsa, xususiy sektorda yashovchi shahar aholisi uchun dolzarb muammodir.

O'zbekiston poytaxtida tibbiyot muassasalari, diagnostika va davolash uchun zamonaviy uskunalar, shuningdek, tor mutaxassislikdagi shifokorlar yetishmaydi. Shu sababli, shaharda yangi tibbiyot markazlarini qurish rejalashtirilgan. Misol uchun, hindistonlik Aakash Health kompaniyasi davlat-xususiy sheriklik doirasida Toshkentda 100 million dollarlik zamonaviy tibbiyot shaharchasini qurishni rejalashtirmoqda. Poytaxt poliklinikalari va kasalxonalarini texnika va uskunalar bilan ta'minlash uchun hukumat tomonidan qariyb 30 milliard so'm (2,44 million dollar) ajratilgan. Tibbiy xizmat ko'rsatish jarayonini raqamlashtirish rejalashtirilgan. Joriy yildan boshlab davlat tibbiy sug'urtasi tizimini joriy etish boshlandi, bu byudjet xarajatlarini kamaytirishi va tibbiy xizmatlar sifatini oshirishi kerak.

2030-yilga kelib Toshkent besh baravar yashil bo'lishi kerak. Shaharda parklar va xiyobonlar maydonini hozirgi 900 gektardan 5 ming gektargacha oshirish rejalashtirilgan. Bugungi kunda yashil o'simliklar kam bo'lgan va bir qavatli uylar zich joylashgan hududlarda yoz oylarida harorat 35 °C dan oshadi. Shu bilan birga, Toshkentning shimoli-sharqiy qismi Botanika bog'i va zich joylashuvning pastligi tufayli sezilarli darajada salqinroq.

Muhandislik infratuzilmasi

Shahar kengayishi eskirgan infratuzilma imkoniyatlariga mos kelmaydi. Muhandislik tarmoqlarining eskirishi, texnik xizmat ko'rsatishning yetarli emasligi va samarasiz boshqaruv tizimlarning tez-tez nosozliklar, ishdan chiqishlar va uzilishlarga olib keladi. Muammoni hal qilish uchun CMWP ekspertlari, jahon tajribasiga tayanib, shahar hokimiyatiga kommunal xizmatlar tariflarini oshirishni tavsiya etadilar.

«Muhandislik infratuzilmasida infratuzilmani saqlash imkoniyati muhim rol o'ynaydi. Yillik byudjet resurs yetkazib beruvchi tashkilotning daromadlariga bog'liq. To'lanmagan to'lovlar yoki kichik tariflarning katta ulushi bo'lgan taqdirda, bu infratuzilmani saqlashga ta'sir qiladi. Ayni paytda, konsessiya shartnomalarini tuzishda ob'ektiv qiyinchiliklar mavjud. Ularning asosiy sabablari – normativ va tariflardir», – deydi CMWP ekspertlari.


Mavjud suv ta'minoti tizimini o'zgartirish uchun Fransiya kompaniyasi SUEZ jalb etildi, u ichimlik suvi ta'minoti va kanalizatsiya tiz