Zamonaviy qurilish jadal sur'atlarda rivojlanmoqda. 

 

O'tmishga nazar tashlar ekanmiz, turar-joy binolaridan tortib sanoat obyektlarigacha bo'lgan qurilish sur'atlarining qanchalik o'sganini ta'kidlamaslikning iloji yo'q. Bu yangi qurilish materiallarining rivojlanishi, mexanizatsiyaning faol joriy etilishi va loyihalash hamda qurilishning bir vaqtda olib boriladigan, qarorlar bosqichma-bosqich qabul qilinadigan parallel loyihalash (fast-track) formatini o'z ichiga olgan yanada integratsiyalashgan loyihalash tsikllari tufayli yuz bermoqda.

Ushbu o'zgarishlarning barchasi loyihalarni amalga oshirish muddatlarini qisqartirish va jarayonlarni optimallashtirishga qaratilgan. Biroq, bu yerda paradokslardan biri yuzaga keladi: tezlikning o'zi sifatni pasaytirmaydi, lekin binolarning kelajakdagi ekspluatatsiyasiga bevosita ta'sir ko'rsatadigan xatoliklar xavfini oshiradi. 

 

Ekspluatatsiya loyihalash bosqichidan boshlanadi

 

Zamonaviy loyihalarning asosiy ziddiyati shundaki, qurilish qanchalik tez bo'lsa, qarorlar shunchalik ko'p to'liq qabul qilinmasdan, balki "ish jarayonida" qabul qilinadi. Natijada, loyihalash qarorlarining bir qismi allaqachon amalga oshirish bosqichida tuzatiladi, ekspluatatsiya masalalari esa ikkinchi planga o'tadi.

 

Qurilish bosqichida nafaqat obyektning o'zi, balki uning uzoq muddatli iqtisodiy samaradorligi ham shakllanadi: ya'ni, u qanday daromad keltirishi va qancha tez o'zini qoplashi. Shunga qaramay, asosiy e'tibor ko'pincha kapital xarajatlarni (CapEx) kamaytirishga qaratiladi, operatsion xarajatlar (OpEx) esa, afsuski, juda kam baholanadi.

 

Biroq, aynan OpEx ko'p jihatdan egalikning haqiqiy qiymatini belgilaydi. Masalan, "A" toifali omborxonani qurish 1 kv.m uchun 650 dollardan 1200 dollargacha turadi, ekspluatatsiya esa 1 kv.m uchun yiliga 10-20 dollarni tashkil etadi. 10-15 yillik davrda ekspluatatsiya xarajatlari qurilish qiymatiga tenglashishi mumkin — bu yerda hazil bor: boshida tejash kelajakda teng xarajatlarga olib kelishi mumkin.

 

Mana, ushbu muvozanatga bevosita ta'sir ko'rsatadigan tipik loyihalash qarorlari:

- Tozalash logistikasi: ko'p qavatli ofislarda har bir qavatda texnik xonalarni joylashtirish ko'pincha unutib yuboriladi. Agar ular faqat birinchi qavatda bo'lsa, xodimlar tozalash o'rniga yo'lga vaqt sarflaydi, egalari esa ko'proq odam yollashga majbur bo'ladi.

- Xavfsizlikni tashkil etish: oqimlar logistikasining puxta o'ylamasligi va qo'riqchilar uchun dam olish zonalarining yo'qligi xodimlarning ko'payishiga va binoning imidjining pasayishiga olib keladi. 

- Loyihalash bosqichida avtomatlashtirish va zarur infratuzilmani o'ylamaslik.

Binolarni boshqarish tizimlarini (BMS) joriy etish CapExni vaqtinchalik oshiradi, ammo OpExni kamaytiradi. BMS [Building Management System] — bu binoning barcha muhandislik uskunalarini bir butun sifatida avtomatik ravishda nazorat qiluvchi va boshqaruvchi "aqlli" tizimdir: yoritish, shamollatish, sovutish, isitish va hokazo.

Bunday yechimlarsiz texnik xodimlarning soni ikki-uch barobar ko'payishi mumkin. Bu, g'alati bo'lsa-da, paradokslardan biridir: boshida qimmatroq yechim uzoq muddatda ko'pincha arzonroq bo'lib chiqadi.

Shunday qilib, aynan loyihalash bosqichida obyekt samarali aktiv bo'ladimi yoki egalari va ijarachilar uchun doimiy xarajatlar va bosh og'rig'i manbai bo'ladimi, shu narsa belgilanadi.

 

Professional boshqaruvga o'tish

 

Ekspluatatsiya uzoq vaqt davomida dasturchilar e'tiboridan chetda qolgan, ammo bugungi kunda aynan u asosiy xarajatlarni shakllantirishi aniq bo'lib qoldi: byudjetning 70-80% gacha xodimlar va muhandislik tizimlarini ta'mirlashga ketadi.

Bunda tanlangan ekspluatatsiya modeli — o'z jamoasi yoki tashqi boshqaruv kompaniyasi — ushbu xarajatlar darajasiga bevosita ta'sir ko'rsatadi. Masalan, bitta obyekt shtatida tor mutaxassislarni saqlash ko'pincha iqtisodiy jihatdan samarasizdir, ularni markazlashtirilgan holda ishlatish esa byudjet yukini kamaytirish imkonini beradi.

Shunday qilib, boshqaruvga yondashuv loyihalash bosqichida ham o'ylanishi kerak, chunki aynan u ko'p jihatdan obyektning kelajakdagi iqtisodiyotini belgilaydi.

 

Xulosalar

 

Binoning iqtisodiyoti ekspluatatsiyaga topshirilishidan ancha oldin shakllanadi. CapEx va OpEx — o'zaro bog'liq ko'rsatkichlar, loyihalash bosqichidagi qarorlar esa ularning muvozanatini yillar davomida belgilaydi.

 Zamonaviy dasturchilik "qurib topshirish" yondashuvi eskirganligini va uzoq muddatli egalik strategiyasi aksincha, obyektni boshqariladigan va iqtisodiy jihatdan barqaror aktivga aylantirishini tushunadi. Uning asosida — boshidanoq ekspluatatsiyani hisobga olish va obyektni professional boshqarish yotadi.

 

Bundan tashqari, yakunda soha mutaxassislariga quyidagi amaliy maslahatlarni taklif qilish mumkin:

- Loyihalash bosqichiga obyektni boshqarish xizmatini integratsiya qilish.

- Ekspluatatsiya va boshqaruv bo'yicha mutaxassislarni erta bosqichda jalb qilish, shunda barcha texnik va rejalashtirish qarorlari kelajakdagi xarajatlarni tushunish orqali baholanadi.

- Loyihalarni obyektning to'liq hayot aylanishi, kapital va ekspluatatsiya xarajatlari orqali baholash.

- Qurilishning minimal qiymati tamoyili bo'yicha emas, balki 15 yil va undan ortiq binoni egalik qilishning umumiy qiymati asosida qaror qabul qilish.

- Obyektni boshqarish modelini konsepsiya, loyihalash va amalga oshirish bosqichlarida oldindan hisobga olish. Binoni ekspluatatsiya qilish formatini darhol aniqlash.

Valentin Kruglikov, bosh muhandis CMWP O'zbekiston

Manba: Kursiv.uz