O‘zbekistonning Jahon savdo tashkilotiga (JST) qo‘shilishi bo‘yicha muhokamalar mamlakat ichida va undan tashqarida muntazam o‘tkazilmoqda. Aholining tashkilotga a’zo bo‘lishga munosabatini noaniq deb atash mumkin. Ko‘pchilik ichki ishlab chiqaruvchi zarar ko‘rishidan, eksport imkoniyatlari esa cheklanishidan xavotirda.

 

Rossiya qishloq xo‘jaligi vazirligida ishlagan va Rossiyaning JSTga qo‘shilishi uchun dehqonchilik siyosati islohotlari bilan shug‘ullangan, bu deyarli 20 yil davom etgan, “Commonwealth Partnership” konsalting kompaniyasi bosh direktori Denis Sokolov “Gazeta.uz” bilan O‘zbekistonning tashkilotga qo‘shilish jarayoni, aholi uchun o‘zgarishlar va ichki ishlab chiqaruvchiga ta’siri haqida fikrlarini bo‘lishdi.

 

— JSTning mohiyati nimada?

 

Jahon savdo tashkiloti — bu xalqaro savdo qoidalarini yaratuvchi va tartibga soluvchi xalqaro tashkilotdir. 1995-yilda tashkil etilgan bo‘lib, u Tariflar va savdo bo‘yicha bosh bitimni (GATT) almashtirdi. JST 166 davlatni o‘z ichiga oladi va jahon savdosining qariyb 98 foizini qamrab oladi.

 

JSTning asosiy maqsadlari — savdoni erkinlashtirish, savdo nizolarini hal qilish va shaffof hamda bashorat qilinadigan savdo qoidalarini o‘rnatish orqali iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlashdir.

 

Xalqaro savdo doimo tartibga solish obyekti bo‘lib kelgan. Ba’zi davlatlar ortiqcha mahsulot eksportini rag‘batlantiradi, ba’zilari esa o‘z ishlab chiqarishini qo‘llab-quvvatlash uchun importni cheklashga harakat qiladi. JST tartibga solishning umumiy qoidalari va tamoyillarini belgilaydi. Ko‘pchilik JST mamlakatlarni bojxona to‘siqlarini bekor qilishga majbur qiladi deb noto‘g‘ri tushunadi, ammo aslida JST tamoyillari ma’muriy cheklovlarni bartaraf etishni talab qiladi. Shartli ravishda aytganda, JSTga a’zo davlat bir kompaniyadan tashqari barcha uchun tovar olib kirishni taqiqlay olmaydi.

 

Bundan tashqari, JSTga qo‘shilish orqali mamlakat tarif to‘siqlarini asta-sekin pasaytirish majburiyatini oladi, ammo jahon iqtisodiyoti o‘zgarib tursa, vaqtinchalik oshirilgan bojlar joriy qilish huquqiga ega bo‘ladi.

 

— O‘zbekistonga JSTga qo‘shilish nima uchun kerak?

 

Amalda, JSTga a’zo bo‘lish — bu jahon savdo standartlariga moslikning bir turi. Ammo Markaziy Osiyo va xususan O‘zbekiston uchun, bu yerda bozorlarni tartibga solish amaliyoti uzoq tarixga ega emas, JSTga a’zo bo‘lish iqtisodiyotdagi o‘zboshimcha qarorlardan ba’zi kafolatlarni beradi.

 

— JSTga qo‘shilish jarayoni qancha davom etishi mumkin?

 

Bugungi iqtisodiy siyosatni saqlab qolgan holda, mamlakatning JSTga qo‘shilishi faqat vaqt masalasidir. Qo‘shilish jarayoni muzokaralar va milliy qonunchilikni JST qoidalariga muvofiq ravishda moslashtirishni o‘z ichiga oladi. Ko‘p mamlakatlar allaqachon bu yo‘lni muvaffaqiyatli bosib o‘tgan.

 

Hozirda O‘zbekiston faol ravishda qo‘shilish ustida ishlamoqda va uning arizasi ko‘rib chiqilmoqda. Qo‘shilish bo‘yicha muzokaralar 1994-yilda boshlangan, ammo to‘xtatilgan, 2017-yilda esa qayta tiklangan. Mamlakat o‘n yillik oxirigacha JST a’zosi bo‘lishi mumkin. Shuni tushunish muhimki, qo‘shilish uchun ariza berish bilan mamlakat allaqachon JST tamoyillariga rioya qilish majburiyatini oladi.

 

JSTga qo‘shilish jarayoni bir necha yildan o‘n yillargacha davom etishi mumkin. Masalan, Xitoy 15 yillik muzokaralardan so‘ng, Rossiya esa 18 yildan so‘ng JSTga qo‘shilgan. Bu milliy qonunchilikni moslashtirish, savdo muzokaralarini o‘tkazish va JST a’zolari o‘rtasida konsensusga erishish zarurati bilan bog‘liq. Tartibga solishning milliy tizimi qanchalik murakkab bo‘lsa, moslashuv shunchalik qiyin kechadi.

 

Mamlakatlarning taxminan 20% 5 yil ichida, 60% — 5-10 yil ichida, qolganlari esa 10 yildan ortiq vaqt ichida JSTga qo‘shiladi. Tartibga solish tizimi soddaroq va ishlab chiqarishning sanoat tuzilmasi ixtisoslashgan mamlakatlar JSTga tezroq qo‘shiladi. Ko‘proq davlatlararo kelishuvlar bilan bog‘langan, mintaqaviy iqtisodiy ittifoqlarda ishtirok etayotgan mamlakatlar uchun jarayon uzoqroq davom etadi. Chunki bu holda barcha tomonlar bilan masalalarni kelishib olish zarur.

 

— JSTga qo‘shilish uchun mamlakat qanday talablarga javob berishi kerak?

 

JSTga qo‘shilayotgan mamlakat o‘zining savdo va iqtisodiy qonunlarini tashkilotning xalqaro normalariga, jumladan, tariflar, subsidiyalar, intellektual mulk va boshqa jihatlar bo‘yicha qoidalarga rioya qilishini ta’minlashi kerak. Masalan, O‘zbekiston tarif to‘siqlarini pasaytirish, savdo cheklovlarini bartaraf etish va intellektual mulk huquqlarini himoya qilishni ta’minlashi kerak bo‘ladi. Shuningdek, savdo siyosatining shaffofligi va bashoratliligi talab qilinadi.

 

— JSTga qo‘shilish iqtisodiyotning rivojlanishiga va mamlakatning xalqaro maydonidagi o‘rniga qanday ta’sir qiladi?

 

JSTga qo‘shilish mamlakat iqtisodiyoti va uning investitsion jozibadorligiga bir yo‘la ta’sir qilmaydi, ammo bu jahon iqtisodiyotiga integratsiya va kapital bozorida ishtirok etish uchun muhim omildir.

 

Menimcha, iqtisodiyotning yutuvchi tarmoqlari qatoriga mamlakatda xomashyo qayta ishlashning qo‘shilgan qiymati va chuqurligini oshirish hisobiga qayta ishlash sanoati kirishi mumkin. Hozirgacha qishloq xo‘jaligi va sanoat qiymat yaratish zanjirida yetarlicha ishtirok etmayapti, xomashyo eksportini, qayta ishlangan mahsulotlar va iste’mol tovarlari eksportidan afzal ko‘radi.

 

Masalan, to‘qimachilik sanoati tarif to‘siqlarini pasaytirish va xomashyo hamda texnologiyalarga kirishni yaxshilash hisobiga ishlab chiqarish va eksport hajmini oshirishi mumkin.

 

— Mamlakatning oddiy aholisi uchun nima o‘zgaradi va o‘zgaradimi?

 

Mamlakatning oddiy aholisi uchun JSTga qo‘shilish o‘rta muddatli istiqbolda raqobatning kuchayishi va tovarlarning keng assortimentiga kirish tufayli tovarlar va xizmatlar sifatining yaxshilanishini anglatadi. Shuningdek, yangi ish o‘rinlari paydo bo‘lishi va mehnat sharoitlari yaxshilanishi mumkin. Masalan, import tovarlariga tariflarni pasaytirish narxlarning pasayishiga va aholi uchun sifatli tovarlarning mavjudligini oshirishga olib kelishi mumkin.

 

— JST ichki ishlab chiqaruvchini yo‘q qila oladimi?

 

JSTga qo‘shilish ichki ishlab chiqaruvchini yo‘q qilmaydi, chunki protektsionizm vositalari hukumat qo‘lida qoladi. JST faqat bu vositalarni shaffof va asosli ravishda ishlatishni talab qiladi.

 

Shuningdek, JST ichki ishlab chiqarishni himoya qilish mexanizmlarini, masalan, dampingga qarshi chora-tadbirlarni va boshqa mamlakatlarning subsidiyalangan eksportidan himoya qilish choralarini taqdim etishini ta’kidlash muhimdir.

 

— JSTga qo‘shilish qishloq xo‘jaligi mahsulotlari sifatiga salbiy ta’sir qilishi va fermerlarni import urug‘lari sotib olishga majbur qilishi mumkinmi?

 

JST sanitariya normalari niqobi ostida savdo to‘siqlaridan foydalanishni rag‘batlantirmaydi va import urug‘lari hamda naslli chorva mollari sotib olish majburiyatini yuklamaydi. Bu tadbirkorlar uchun erkin tanlov bo‘lib qoladi. Hozirda O‘zbekistonda Italiya va boshqa mamlakatlardan mevali daraxt ko‘chatlari ishlatilmoqda. JSTda ishtirok etish mahsulotlarni qayta ishlash va sifatli saqlashni kengaytirish imkonini beradi. Mamlakatda mevali mahsulotlarning katta qismi isrof bo‘layotgani sir emas. Shu sababli, sharbatlar, konsentratlar, konserva va boshqalarni ishlab chiqarish iqtisodiyot uchun ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.

 

— JSTga qo‘shilganda logistika soddalashadimi?

 

Xalqaro standartlar va protseduralarni joriy etish orqali logistika soddalashishi mumkin, bu esa savdo to‘siqlarini pasayishiga va tovar aylanmasini tezlashtirishga olib keladi. JSTga qo‘shilish bojxona ma’muriyatida islohotlar o‘tkazish, infratuzilmani yaxshilash va zamonaviy texnologiyalarni joriy etishni nazarda tutadi, bu esa logistika jarayonlarini tezlashtirish va xarajatlarni kamaytirishga yordam beradi.