«O‘zbekistonga arzon 3-4 yulduzli mehmonxonalar kerak» — Marina Usenko

Commonwealth Partnership mehmonxona biznesi va turizm departamenti hamkori Spot'ga bergan intervyusida mamlakatdagi mehmonxona biznesining hozirgi holati, sohaning muammolari va imkoniyatlari haqida fikr bildirdi.

 

O‘zbekiston mehmonxona bozorining holati

2017-yildan boshlab O‘zbekiston mehmonxona bozori faol sur'atlarda rivojlanmoqda. Davlat statistika qo‘mitasi ma'lumotlariga ko‘ra, mamlakatda taxminan 23 ming mehmonxona xonasi mavjud. Shu bilan birga, bizning baholarimiz bo‘yicha, ularning atigi 3-3,5 mingtasini zamonaviy turar-joy standartlariga mos deb hisoblash mumkin, asosan bu xalqaro mehmonxona brendlari standartlari bo‘yicha qurilgan va boshqariladigan tarmoqli mehmonxonalardir. Bunday xonalarning taxminan 2,8 mingtasi Toshkentda, qolganlari esa Buyuk Ipak Yo‘li tarixiy shaharlarida — Buxoro, Samarqand va Xivada joylashgan.

Yaqin kelajakda zamonaviy sifatli xona fondining o‘sishi davom etadi. Shu tariqa, 2028-yil oxirigacha yana taxminan 3,5 mingta xona ochilishi kutilmoqda. Ajoyib yangilik, turistlar xursand bo‘ladi deb o‘ylash mumkin! Biroq, yaqindan ko‘rib chiqilganda, vaziyat ideal holatdan yiroq, chunki mehmonxona bozorining rivojlanishi qimmat va juda qimmat mehmonxonalarga qaratilgan. Bugungi mavjud xonalarning 50% dan ortig‘i 5* toifali mehmonxonalar tomonidan taklif etiladi, 3* toifali mehmonxonalar esa atigi 9% ni tashkil qiladi.

Bozorning bunday tuzilishi barqaror emas, chunki shakllangan bozorlarda taklifning katta qismini byudjet va iqtisodiy standartlardagi mehmonxonalar tashkil qiladi. Va vaziyat yaqin kelajakda o‘zgarishi dargumon, chunki hozirda qurilayotgan yoki rejalashtirilayotgan 3,5 mingta xonadan 40% 5* mehmonxonalarga to‘g‘ri keladi, 3 yulduzli mehmonxonalarda esa xonalar 6% dan kam bo‘ladi.

Shunday qilib, zamonaviy sifatli, arzon formatdagi mehmonxonalar taklifi deyarli rivojlanmagan bo‘lib qolmoqda, bu esa ushbu bo‘shliqda o‘sish imkoniyatlarini aniq ko‘rsatadi.

Qimmat mehmonxonalar qurishni afzal ko‘radigan, bozor bo‘shlig‘ini to‘ldirib, ularni belgilangan sifatga mos narxlarda band qilishda qiyinchiliklar tug‘dirish xavfini tug‘diradigan ishlab chiqaruvchilarning bunday strategiyasi qanchalik o‘ylanganligi haqida savol tug‘iladi? O‘zbekistonda hozirda bunga mos talab hajmi mavjudmi?

Bozorning muammolari

2024-yilning birinchi yarmida O‘zbekistonga Rossiya fuqarolari 365 ming, Qirg‘iziston, Tojikiston va Qozog‘iston fuqarolari 2,7 million, shuningdek, uzoq xorij mamlakatlaridan 327 ming kishi tashrif buyurdi. Tashrif buyuruvchilarning bunday tarkibi barqaror — 2023-yilda mamlakatga jami 6,6 million kishi tashrif buyurgan, shundan Rossiya fuqarolari 714 ming, uzoq xorij mamlakatlari aholisi esa 656 mingni tashkil etgan.

Shu bilan birga, qo‘shni davlatlar fuqarolarining 90% dan ortig‘i O‘zbekistonga qarindoshlarini ziyorat qilish maqsadida keladi, ya'ni ular mehmonxonalar uchun maqsadli auditoriya emas. Shunday qilib, mahalliy mehmonxonalar uchun asosiy mijozlar rossiyaliklar va uzoq xorij mamlakatlaridan kelgan mehmonlardir.

Yiliga 1,3-1,4 million tashrif buyuruvchidan iborat yillik kirish turistik oqimi mavjud va qurilayotgan mehmonxonalarni band qilish uchun yetarlimi? Raqamlarga murojaat qilaylik. Mehmonxonalar sohasidagi operatsion ma'lumotlarning eng yirik agregatori STR Global kompaniyasi ma'lumotlariga ko‘ra, 2019-yilda Toshkentdagi zamonaviy mehmonxonalarning o‘rtacha yillik bandligi 64,8%, o‘rtacha xona narxi esa $149ni tashkil etgan. 2023-yilda bandlik biroz oshgan — 65,5% ga, biroq bu o‘rtacha xona narxining pasayishi hisobiga yuz bergan — $133 ga.

Natijada, 2023-yilda xonalarning daromadliligi 2019-yildagiga nisbatan pastroq bo‘lgan ($87 ga $96). Buning bir necha sabablari bo‘lishi mumkin, biroq bizning fikrimizcha, eng mantiqiy sababi bozor taklifining sezilarli darajada o‘sishi (4 ta yangi 4* va 5* mehmonxonasida taxminan 700 ta xona) va turistik oqimning sezilarli o‘smasligidir.

Bu yil Toshkentda o‘rtacha yillik bandlik biroz pasayishi, tariflar ko‘tarilsa ham, unchalik sezilarli bo‘lmasligi mumkin. Shu bilan birga, yangi mehmonxonalar qurilishi davom etmoqda va 2028-yil oxirigacha ochilishi rejalashtirilgan 2 mingta xona asosan 4-5 yulduzli mehmonxonalarda bo‘ladi. Bularning barchasi Toshkent mehmonxona bozorining tariflari va talab hajmlariga bosim o‘tkazadi.

O‘zbekistonga kelgan chet elliklarning hammasi ham qimmat mehmonxonalarda qolishni istamaydi va bunga qodir emas. Boshqa mamlakat madaniyati va hayoti bilan tanishish uchun kelgan sayyohlarning katta qismi ortiqcha to‘lashni istamaydi va xavfsizlik kafolati hamda yetarli darajada qulaylik bo‘lsa, o‘rtacha narxdagi mehmonxonalarda yoki hatto arzonroq turar-joylarda qolishdan mamnun bo‘ladi.

Ichki talabni ham unutmaslik kerak — O‘zbekiston fuqarolari, ular har yili millionlab sayohatlarni amalga oshiradilar — aynan ular bugungi kunda mehmon uylari, ijara kvartiralari va arzon mehmonxonalardan foydalanuvchilarning asosiy qismini tashkil qiladi.

Bundan tashqari, sohaga qonunchilik va ma'muriy to‘siqlar ham to‘sqinlik qiladi. Bir tomondan, O‘zbekistonda zamonaviy, yuqori narx segmentidagi mehmonxonalar qurilishi rag‘batlantiriladi — 2026-yil oxirigacha 3-5 yulduzli mehmonxonalar qurilishini subsidiyalash dasturi amal qiladi. Biroq, milliy mehmonxona klassifikatsiyasi standartlari ko‘pincha jahon standartlaridan qattiqroq talablarga ega. Masalan, 4* toifasini tasdiqlash uchun kamida ikkita restoran, basseyn, do‘konlar va kiosklar, shuningdek, sport-sog‘lomlashtirish markazi va trenajyor zali mavjud bo‘lishi kerak. Bularning barchasi ishlab chiqaruvchilarga qo‘shimcha moliyaviy yuklama yaratadi va markaziy joylashgan shahar mehmonxonalari uchun har doim ham oqlanmaydi, chunki bu mehmonlarga ushbu xizmatlardan mehmonxona yaqinida foydalanish imkoniyatini taqdim etadi.

Masalan, Hampton by Hilton mehmonxonasi brend standartlari bo‘yicha 4* toifasiga ega bo‘lishi mumkin, ammo ikkita restoran va basseynning yo‘qligi sababli, unga 3* toifasi berilgan. Bu uning marketing imkoniyatlariga ta'sir qiladi, chunki mehmonxona tanlashda sayyohlar ko‘pincha «yulduzlar» soniga qarab tanlaydilar.

Mamlakatda mehmonxona sohasida, shu jumladan boshqaruv va qurilish sohalarida ham mutaxassislar yetishmaydi. Ko‘pgina ishlab chiqaruvchilar turar-joy ko‘chmas mulk segmentidan keladi, ya'ni mehmonxona qurish tajribasiga ega emaslar va ko‘pincha mehmonxonalarni loyihalash, qurish va ekspluatatsiya qilishning murakkabligini, shuningdek, mehmonxonaning kelajakdagi muvaffaqiyati uchun professional boshqaruv jamoasining ahamiyatini baholay olmaydilar.

Bizning fikrimizcha, O‘zbekistonda mehmonxonalarning muvaffaqiyatli ishlashi uchun asosiy omil yirik tarmoqli mehmonxonalar bilan hamkorlik qilishdir, ular yuqori sifatli xizmatlarni va rivojlangan savdo kanallariga kirishni ta'minlaydi. Albatta, Booking.com kabi bronlash platformalari bilan hamkorlik, mustaqil boshqaruvdagi mehmonxonalarni ham band qilishni ta'minlaydi. Biroq, xalqaro tarmoq brendlari bilan hamkorlik mehmonxonalarga professional boshqaruvni taqdim etadi va xizmat ko‘rsatish darajasini oshiradi, bu ayniqsa iqtisodiy beqarorlik va turistik oqimning o‘zgaruvchan sharoitida qadrlidir.

O‘zbekiston mehmonxona bozorining o‘ziga xosligi shundaki, deyarli barcha mahalliy tarmoqli mehmonxonalarni boshqaradigan, brend huquq egalari bilan franshiza shartnomasi asosida ishlaydigan mahalliy mehmonxona egalari tomonidan yaratilgan tarmoqqa kirmaydigan kompaniyalarning ustun roli. Bu holatda istisno — Hyatt Regency va InterContinental mehmonxonalari bo‘lib, ular boshqaruv shartnomalari doirasida xalqaro tarmoqlar tomonidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri boshqariladi.

 

Rivojlanish istiqbollari va tendensiyalari

2022-yilda Rossiya va Ukraina o‘rtasidagi qurolli mojaro boshlanganidan so‘ng, ko‘plab mehmonxona tarmoqlari Rossiyadagi biznesini qisqartirib, O‘zbekistonda faollashdi, bu esa mamlakatni Yaqin Sharqdan kelgan kompaniyalar, shu jumladan xalqaro kompaniyalar uchun yanada jozibador qildi.

Biroq, bozor hali shakllanayotgan bo‘lgani uchun, mehmonxona loyihalarining o‘ziga xos jihatlarini yaxshi tushunadigan ishlab chiqaruvchilar ko‘p emas. Shunga qaramay, mehmonxona operatorlari faol ravishda potentsial investorlarni qidirmoqda va ular bilan kelishuvlarga erishmoqda.

O‘zbekistonning istiqbolli bozorlari nafaqat shaharlar, balki Toshkent viloyatidagi shahar tashqarisidagi dam olish zonalari, tog‘-chang‘i kurortlari va Chimyon atrofidagi hududlardir. Toshkent mamlakatning eng aholi zich va boy shahri sifatida, dam olish, sog‘lomlashtirish uchun pul to‘lashga tayyor aholisi, shuningdek, tadbirlarni o‘tkazish maqsadida shahar tashqarisidagi mehmonxonalarda jamoaviy sayohatlar uchun talab hosil qiluvchi kompaniyalar va tashkilotlarga ega. Natijada, biznes va dam olish turizmining rivojlanishiga qiziqish ortib bormoqda, bu esa ikki sohaga ham ta'sir ko‘rsatadi va rivojlanishini kuchaytiradi.

Mehmonxona biznesi — albatta foydali, ammo tez investitsiyalarni qaytarishga umid qilish kerak emas. Birinchidan, bu turdagi ko‘chmas mulk «yuqori boshlang‘ich narxga» ega — mehmonxona to‘liq jihozlangan va mehmonlarni qabul qilishga tayyor bo‘lishi kerak, bu esa boshlang‘ich bosqichda sezilarli investitsiya hajmini bildiradi. Ikkinchidan, mehmonxona biznesining operatsion xarakteri — ijara biznesidan farqli o‘laroq — tajribasiz egalar uchun ko‘plab «yashirin toshlar» va xavflarni yaratadi va har kuni katta boshqaruv mahoratini talab qiladi.

«Sabrsiz» ishlab chiqaruvchilar kondominium-apartamentlar formatiga e'tibor qaratishlari kerak. U alohida xonalarni xususiy investorlarga passiv daromad olish maqsadida investitsiya mahsuloti sifatida sotishni nazarda tutadi. Xususiy shaxslarga sotilgan xonalar mehmonxona aylanmasiga qaytadi va egalariga foyda keltiradi — operatsion va doimiy xarajatlar chegirilgandan so‘ng. Ush