Yashil qurilish – bugun qimmat, ertaga arzon

 

Valentin Kruglikov, qurilish loyihalarini boshqarish departamenti, bosh muhandisi, CMWP Uzbekistan, qurilishda yashil texnologiyalardan foydalanishning binoning kelajakdagi ekspluatatsiya byudjeti va sifatiga qanday ta'sir qilishini tushuntiradi.

 

Butun dunyoda energiya samarador "yashil" texnologiyalarga bo'lgan qiziqish ortib bormoqda. Ko'pincha, "yashil" texnologiyalar atamasini eshitganimizda, quyosh elektr stantsiyalari, elektromobillar yoki chiqindilarni qayta ishlash xayolimizga keladi. Biroq, qurilishda qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalangan holda energiyani tejash usuli binolarni issiqlik izolyatsiyasidan tortib, sovutish tizimlari va muhandislik jarayonlarini avtomatlashtirishgacha bo'lgan ko'plab yechimlarni o'z ichiga oladi.

Bir qarashda "yashil" texnologiyalarni joriy etish loyiha byudjetiga qo'shimcha yukdek tuyuladi. Haqiqatan ham, kapital xarajatlar yuqori bo'lishi mumkin. Loyihalash va kapital qurilish bosqichida operatsion xarajatlarni optimallashtirish mavzusini davom ettirar ekanmiz, "yashil" texnologiyalarni joriy etishning asosiy maqsadi elektr energiyasi, suv va issiqlik sarfini kamaytirish orqali kelajakdagi ekspluatatsiya xarajatlarini kamaytirish ekanligini ta'kidlash joiz. Shu bilan birga, bunday yechimlar chiqindilarni kamaytirishga va chiqindilarni hosil qilishni kamaytirishga yordam beradi.

 

Loyihani amalga oshirish jarayonida qurilish muhandislari energiya samarador amaliyotlar majmuasini qo'llashga intiladilar: zamonaviy isitish, ventilyatsiya va konditsioner tizimlari, energiyani tejovchi yoritish, shuningdek, me'moriy yechimlar. Energiya samaradorligining eng kam seziladigan elementlaridan biri binoning issiqlik izolyatsiyasidir. Fasadlar va tomlarni sifatli izolyatsiyalash to'g'ridan-to'g'ri energiya sarfiga ta'sir qiladi.

Masalan, yuqori U-Value ko'rsatkichi, ya'ni material yoki konstruksiya orqali issiqlik yo'qotish tezligini ko'rsatadi, qishda xonaning sezilarli issiqlik yo'qotilishini va yozda haddan tashqari qizib ketish tendentsiyasini bildiradi. O'zbekiston iqlimi uchun past U-value ko'rsatkichi ayniqsa muhimdir, chunki elektr energiyasining katta qismi binolarni sovutish uchun sarflanadi. Zamonaviy sovutish xonalari uchun past U-Value ko'rsatkichiga ega sifatli issiqlik izolyatsiyasi eng ko'p talab qilinadi, bu yerda devorlar va shiftlar, balki pollar va binoning ustunlari ham izolyatsiya qilinadi, shunda xona yerdan issiqlikni "tortmaydi". Sifatli issiqlik izolyatsiyasi issiqlik kirib kelishini va yo'qotilishini kamaytirish orqali binoning energiya sarfini sezilarli darajada kamaytirishga imkon beradi. Barqaror harorat rejimini saqlash tufayli sovutish uskunasi kamroq intensiv ishlaydi va kamroq yoqiladi, bu esa elektr energiyasi sarfini kamaytiradi.

 

Energiya samaradorligining yana bir muhim elementi zamonaviy sovutish va iqlim nazorati tizimlaridan foydalanishdir.

Sanoat sovutishida sovutgichlar, konditsionerlar va sovutish tizimlarida bir joydan issiqlikni olib, boshqa joyga ko'chirish uchun ishlatiladigan sintetik va tabiiy moddalar (xladagentlar) ishlatiladi. Sintetik gaz tizimlari qurilish bosqichida tabiiy gaz tizimlariga qaraganda arzonroq, ammo CO₂ kabi tabiiy xladagentlar, yuqori byudjetga qaramay, uzoq muddatda sezilarli darajada past ekspluatatsiya xarajatlarini ko'rsatadi. Bundan tashqari, CO₂ yanada ekologik toza xladagent hisoblanadi va ozon qatlamiga deyarli ta'sir qilmaydi, shuningdek, barqaror rivojlanish va ESG-yondashuv (bu kompaniyaning nafaqat foyda, balki ekologiya, jamiyat va boshqaruv sifatiga ta'sirini ham hisobga oladigan global amaliyot) tamoyillariga mos keladi, bu esa iqlim ta'sirini kamaytirish va zamonaviy ekologik talablarga rioya qilishni ta'minlaydi.

 

Iqlim sharoitlariga qarab, tabiiy xladagentlardan foydalanish bo'yicha yechimlarning o'zini qoplash muddati odatda 5 dan 10 yilgacha bo'ladi. O'zbekiston uchun, uning issiq iqlimi va sovutish tizimlariga yuqori yuklanishi bilan, bunday investitsiyalarning o'zini qoplash muddati odatda 8-9 yil deb baholanadi.

 

Binolarni avtomatlashtirish ham energiya sarfini kamaytirishda katta rol o'ynaydi. BMS tizimlari [Building Management System – "aqlli" bino boshqaruv tizimlari] muhandislik uskunalarining ishlashini nazorat qilish va optimallashtirishga imkon beradi. Avtomatik stsenariylar, monitoring va muhandislik tizimlarining aniq sozlamalari, masalan, ventilyatsiya, isitish, konditsioner, energiya resurslari sarfini sezilarli darajada kamaytiradi. Misol uchun, omborxonalardagi sovutish yoki isitish uskunalarini elektr energiyasini eng ko'p iste'mol qilish vaqtlarida yukni minimallashtirish uchun dasturlash mumkin, bu esa xonalarni oldindan sovutish orqali zarur haroratni saqlab qoladi.

Energiyani tejovchi yechimlar misollari ko'payib bormoqda. So'nggi yillarning eng sezilarli tendentsiyalaridan biri quyosh energiyasidan foydalanishdir. Energiya resurslari narxining o'sishi va barqaror rivojlanish talablarining kuchayishi bilan quyosh panellari zamonaviy ko'chmas mulk ob'ektlarining asosiy elementlaridan biri sifatida tobora ko'proq ko'rib chiqilmoqda. Loyihalash bosqichida ham, ishlab chiquvchilar ob'ektning kelajakdagi energiya sarfini va uni qisman qayta tiklanadigan energiya manbalari hisobidan elektr energiyasi bilan ta'minlash imkoniyatlarini baholaydilar.

So'nggi paytlarda issiqxonalarda issiqlik nasoslaridan foydalanish, suvni tejash texnologiyalari va chuqur suv tozalash tizimlarining asta-sekin joriy etilishini kuzatmoqdamiz.

Bunday energiya tejash texnologiyalari nafaqat mamlakatning energiya tizimiga yukni kamaytiradi, balki yanada barqaror va zamonaviy shahar muhitini ham shakllantiradi.

 

"Yashil" texnologiyalarning paydo bo'lishining kuchli drayverlaridan biri investitsiya iqtisodiyoti va bozor talablaridir. Xalqaro banklar, fondlar va investorlar tobora ko'proq loyihalardan ESG standartlariga mos kelishini talab qilmoqdalar, chunki agar ob'ekt BREEAM, LEED, EDGE sertifikatiga ega bo'lsa, investorlarga loyihani ekspluatatsiya xarajatlari va ob'ektning o'z sifati bo'yicha baholash osonroq bo'ladi.

Amaliyot shuni ko'rsatadiki, "yashil" texnologiyalardan foydalanish qurilish qiymatini o'rtacha 5-10% ga oshiradi. Shu bilan birga, qo'shimcha investitsiyalar resurslar va operatsion xarajatlarni kamaytirish orqali bir necha yillik ekspluatatsiya davomida o'zini qoplaydi. Sertifikatlash esa loyihaning barqaror rivojlanishning xalqaro standartlariga mosligini ta'minlaydi va ob'ektni amalga oshirishning barcha bosqichlarida qabul qilingan qarorlar sifatini nazorat qilish vositasi bo'lib xizmat qiladi. Nafaqat tayyor binoning ko'rsatkichlari, balki qurilish chiqindilari, chiqindilar va ish jarayonida resurslardan foydalanish hajmlari ham hisobga olinadi. Yashil sertifikatning mavjudligi ob'ektni investorlar va kelajakdagi ijarachilar uchun yanada jozibador qiladi.

O'zbekiston uchun bozor rivojlanishining bugungi bosqichi ko'chmas mulkning yangi avlodini eng yaxshi global barqaror qurilish amaliyotlarini hisobga olgan holda shakllantirish uchun noyob imkoniyatni taqdim etadi. Bugungi kunda ishlab chiquvchilar va investorlar tomonidan qabul qilingan qarorlar mamlakat ko'chmas mulkining o'n yillar davomida sifatini, samaradorligini va raqobatbardoshligini belgilaydi.