Commonwealth Partnership bosh direktori Denis Sokolov Spot uchun o'z ruknida O'zbekiston poytaxti 5-10 yil ichida qanday bo'lishi, ko'chmas mulk bozorining rivojlanishiga qanday omillar ta'sir etishi haqida fikr yuritadi.


Professional maslahatchilar har qanday loyihani kelajak ssenariylaridan boshlaydilar. Agar bu shaxsiy vazifa, masalan, chorrahada yo'l harakatini tashkil etish, jamoat joyini yaratish yoki ofis binosini qurish haqida bo'lsa ham. Muammoni hal qilish usuli 10 yildan keyin chorrahadan qancha mashina o'tishi, jamoat joyi tashrif buyuruvchilarining ta'lim darajasi qanday bo'lishi, qaysi kompaniyalar ofisni ijaraga olishiga bog'liq.

Barcha shahar vazifalari uzoq muddatli ta'sirga ega va kelajak tasvirini ko'rmasdan ularni hal qilib bo'lmaydi.

Prognozlar va ssenariylar ikki turga bo'linadi: ehtimoliy va istalgan kelajak prognozlari. Biznes nashrlarida asosan oxirgilari keng tarqalgan bo'lib, ular biz ko'rishni istagan kelajak haqida hikoya qiladi. Vazirlik rahbari bilan intervyuda ma'lum bir yilga kelib, vazirlik ma'lum ko'rsatkichlarga erishishni kutayotganini o'qiganda - bu istalgan kelajak prognozidir. U faqat vazirlik qanday maqsadlarni ko'rayotganini, qayerga intilayotganini bildiradi. Stiv Jobs aytganidek: "Realist bo'ling, imkonsizni talab qiling". Jobsning o'zi istalgan kelajak prognozlari bilan ish olib borganini taxmin qilish qiyin emas.

Ehtimoliy prognozlarga nima deysiz? Ularni kompaniyalarning ichki hisobotlarida, investitsiya banklarining tahliliy nashrlarida, yirik konsalting kompaniyalarida, FT yoki Bloomberg kabi xalqaro biznes OAVlarida topish mumkin.

Sifatli prognozlash nafaqat katta ma'lumotlar, murakkab modellar yordamida amalga oshiriladi, balki birinchi navbatda fikrlash maktabini va infratuzilmani rivojlantirish muhimdir. Boshqacha qilib aytganda, faqat tuzatish mumkin bo'lgan, kutilgan oraliq parametrlar haqiqiy bilan solishtiriladigan prognoz yaxshidir. Prognozdagi har bir aniqlangan farq modelni takomillashtirishga imkon beradi.

 

Toshkent kelajagi ssenariylari

 

Asosiy sifatida iqtisodiyotni liberallashtirish va shaharsozlikning oldinda borishini ko'rib chiqamiz. So'nggi yillarning tendentsiyalari shuni ko'rsatadiki, 2030 yilga kelib Toshkent aholisi 3 million dan, 2035 yilga kelib esa 3,5 million kishiga oshadi. Aholining kutilayotgan tabiiy o'sishi yiliga 1,5-2%, sof migratsion oqim esa 30-50 ming kishini tashkil etadi.

Keyin o'sish sur'ati sekinlashadi, chunki mamlakat demografik o'tish davriga duch keladi, bu davrda umr ko'rish davomiyligi ortadi, lekin tug'ilish kamayadi.

Ta'lim - aholi va migratsiyaning bunday tez o'sishi sharoitida asosiy muammodir. Nolinchi yillarning boshida shunga o'xshash muammoga duch kelgan Moskva, asosan mintaqaviy shaharlardan eng ma'lumotli va energiyali odamlarni jalb qildi. Bu mintaqalarda inson salohiyatining "qon ketishiga" olib keldi va keyingi 10 yil davomida rivojlanish sur'atlarida nomutanosibliklarni keltirib chiqardi.

Bugungi kunda Toshkent ta'lim xizmatlari bozorida gullab-yashnamoqda va bu juda yaxshi. Biroq, Xitoy tajribasini hisobga olish kerak, u yerda "ta'lim pufagi" uy xo'jaliklariga og'ir yukni yukladi, ular o'z farzandlariga ta'lim ustunliklarini ta'minlash uchun oxirgi pullarini sarfladilar, shuning uchun davlat aralashib, ushbu sohani qat'iy tartibga solishni boshlashga majbur bo'ldi. Rossiya, Belarus va Ukrainadan kelayotgan migratsiya salohiyatini ushbu masalada shahar iqtisodiyoti uchun kadrlar malakasini oshirish imkoniyati sifatida ko'rib chiqish mumkin.

Postindustrial iqtisodiyotga o'tish ko'p sonli ish o'rinlarini, shu jumladan xizmat ko'rsatish sohasida ham talab qiladi. Shu bilan birga, "lumpenizatsiya" xavfi paydo bo'ladi: rivojlanish imkoniyatlariga ega bo'lmagan kam malakali kadrlar qatlamining shakllanishi. Agar Yevropada kuryer yoki sotuvchi ishi ko'plab yoshlar uchun karyera bosqichi bo'lsa, rivojlanayotgan mamlakatlar uchun bu faoliyat turlari karyera tirikchiligiga aylanishi mumkin.

Va aynan shu yerda xorijiy kompaniyalar asosiy rol o'ynaydi, ular mohiyatan ijtimoiy liftlardir. McDonalds yoki Starbucks kabi kompaniyalar o'z xodimlarini rivojlantirishga ko'p kuch sarflaydilar, chunki faqat xodimning rivojlanishini ta'minlash orqali vijdonli ishni kutish mumkin. Qahva pishirish uchun qanday bilimlar kerak bo'lishi mumkin, ammo bunday kompaniyalar kadrlar tanlovidan o'tkazadi va kafelar, restoranlar direktorlari aynan kecha stoykada turganlardan tayinlanadi.

Ukrainadagi urush iste'mol bozorida ishlayotgan xalqaro biznesning pozitsiyasiga kuchli ta'sir ko'rsatdi. Agar ikki yil oldin kompaniyalar yangi bozorlarni faol izlayotgan bo'lsa va kengayish strategiyalarini taklif qila oladigan top-menejerlar qahramon bo'lib ko'rinsa, bugungi kunda risk-menejerlar hukmronlik qilmoqda. Va bu faqat Rossiya tajribasi bilan bog'liq emas: Xitoyda iste'mol sektori kompaniyalari ham obro' muammolari, iste'molchilar va regulyatorlarning tajovuzkor bosimi bilan duch kelmoqda.

Shuning uchun biz O'zbekistonga global biznesning kengayishi bo'yicha prognozlarni o'zgartirmoqdamiz: ilgari biz 2023 yilda iste'mol bozorida haqiqiy faollikni ko'rishni kutgan edik, endi iste'mol inqilobi 2024-2025 yillarga qoldiriladi. Ushbu davrda respublikaga har oy 2-3 ta yangi savdo markasi kiradi.

Yaqin kelajakda chakana savdo aylanmasining yillik o'sishini 20% darajasida, so'ngra 30-yillarga kelib o'sish 10-12% ga sekinlashishini kutmoqdamiz. 2035 yilga kelib, aholi jon boshiga chakana savdo aylanmasi 8 marta ko'payib, yiliga taxminan 160 million so'mni tashkil etadi. Aholi o'sishi bilan birgalikda bu poytaxt chakana bozorining 10 martadan ko'proq o'sishini anglatadi.

Asosiy muammo - tengsizlik, u o'rta sinf shakllanmaguncha saqlanib qoladi. Bu yerda ko'p narsa davlat siyosatiga bog'liq. "Yangi O'zbekiston" dasturi umuman olganda o'rta sinfni shakllantirish yo'nalishini belgilaydi. Biz 2035 yilga kelib Toshkentda o'rta sinf ulushi 25% ga etishi kerak deb hisoblaymiz. Biroq, bu shahar barqaror rivojlanishi uchun etarli emas.

 

Ko'chmas mulk bozori qanday o'zgaradi

 

So'nggi yillarda uy-joy bozori jadal rivojlanmoqda. Shaharliklar narxlarning o'sishidan xavotirda, ammo bozorning o'zi hali rivojlanishning eng boshlang'ich bosqichida. Ushbu bosqichda xaridor uchun kvartira "mening uyim - mening qal'am" tamoyili asosida, moliyaviy vosita, investitsiya aktivlari, turmush tarzi sifatida emas, balki ko'rib chiqiladi.

Yirik shaharlarda kvartira - bu uxlash joyi emas, balki zamonaviy shahar bo'lgan inson kapitali fabrikasiga kirish chiptasidir. Ha, odamlar Londonda, masalan, Shotlandiya provintsiyasiga qaraganda uch-to'rt barobar ko'proq turar-joy uchun to'lashga majbur. Biroq, Londonda ular provintsiyada mumkin bo'lmagan ta'lim, karyera imkoniyatlari, ijtimoiy aloqalarga kirish imkoniyatiga ega bo'ladilar.

Uy-joy quruvchilari allaqachon bu talablarni hisobga olib, xaridorning talablariga eng yaxshi javob beradigan mahsulotni taqdim etishmoqda, hatto xaridor hali ham odatiy paradigmadan chiqmagani uchun bilmagan narsalarini ham.

Gap shundaki, bir tomondan quruvchi uchun har kvadrat metr narxini oshirish, ikkinchi tomondan esa xaridor uchun umumiy egalik narxini minimallashtirishdir. Aynan shu sababli xizmat ko'rsatish apartamentlari (to'liq mebel va maishiy texnika bilan ta'minlangan ko'chmas mulk formati - Spot izohi), talabalar tijorat yotoqxonasi (student housing), studiyalar, kolivinglar (coliving - "birgalikda yashash", bir xil fikrdagi odamlar birgalikda yashaydigan arzon turar-joy turi - izoh), ko'p funksiyali majmualar kabi yangi formatlar paydo bo'lmoqda.

So'nggi oylarda Rossiyadan bir qator quruvchilar Toshkentni yangi bozor sifatida ko'rib chiqa boshladilar. Biz Toshkent uchun yillik talab potensialini 1,5-2 million kv.m. uy-joy deb hisoblaymiz.

Biroq, ipoteka rivojlanmasdan, bozorda tezkor o'sishni kutish qiyin. Shuning uchun asosiy savol - 2023-2024 yillarda ommaviy ipoteka kreditlashni yo'lga qo'yishga erishiladimi. Va bu yerda foiz stavkasi va kreditlash valyutasi masalasi markaziy o'rinni egallaydi.