Shahar savdosi mamlakat va xalq madaniyati haqida muzeylar kabi ko'p narsani aytib beradi. Chakana savdoning turli formatlari shaharlar hayotining mazmuni va iqtisodiyotini aks ettiradi. Ushbu formatlarni rivojlantirishga yordam beradigan chakana savdo biznes yechimlari qanday — "Ko'chmas mulk tili" ruknida tahlilchi Denis Sokolovning maqolasida.

 

Denis Sokolov — Commonwealth Partnership Uzbekistan (CMWP) xalqaro tijorat ko'chmas mulk maslahat kompaniyasining hamkori va bosh direktori, Qirollik diplomli baholovchilar instituti (RICS) assotsiatsiyasi a'zosi. "Ko'chmas mulk tili" ruknida ekspert ushbu bozorning tuzilishi va xususiyatlari haqida so'zlab beradi va uning rivojlanish istiqbollari haqida mulohaza yuritadi.

Zamonaviy shaharning go'zalligi arxitektura, tabiat, liboslar, avtomobillar va, albatta, savdo formatlarining rang-barangligida. Ma'rifatli sinf orasida muzeylar va teatrlardan farqli o'laroq, do'konlar va xarid qilish - bu nomaqbul narsa degan fikr mavjudligi bekorga.

Savdo har doim inson madaniyatining asosi bo'lib kelgan. Odamlar savdo aloqalarini o'rnatish uchun sayohatlarga chiqishgan va o'z yurishlari haqida afsonalar to'qishgan. Qadimgi shaharlar savdo maydonlari atrofida o'sgan.

 

Bugungi kunda ham Yevropa shaharlarining markaziy maydonlaridagi yarmarkalar turistlarni jalb qiladi. Yarmarkalardan tashqari, zamonaviy sayohatchilar savdo markazlari va bit pazorlariga tashrif buyurishadi, tasodifiy do'konlar va chakana savdo parklariga kirib ko'rishadi. Har bir brend o'zining maqsadli auditoriyasiga yo'naltirilgan, ammo markaziy savdo ko'chasida yoki yirik savdo markazida har bir inson o'ziga yoqqan joyni topadi.

Agar 200 yil oldin shoirlar va yozuvchilar o'z zamondoshlarining urf-odatlarini kuzatib, трактирлар va bozorda vaqt o'tkazgan bo'lsalar, bugungi kunda aynan savdo markazlari bu vazifani bajaradi. Savdo markaziga borish nafaqat xarid qilish, balki autentik muhitga sho'ng'ish, mahalliy aholining modasi, odatlari va xulq-atvor xususiyatlari bilan tanishish imkonini beradi.

Commonwealth Partnership kompaniyasi tahlilchilarining ma'lumotlariga ko'ra, 2023 yilda Toshkentdagi savdo markazlarida o'rtacha ijara stavkasi AQSh dollarida 14% ga o'sgan. 2023 yil dekabr oyi oxirida birinchi qavatda 100 kv.m. maydonni ijaraga olish oyiga kv.m. uchun taxminan 40 dollarni tashkil etdi. Biroq, har qanday mamlakatdagi zamonaviy savdo markazida bir xil ijara to'lovini to'laydigan ikki ijarachini topish qiyin. Savdo markazi formati ijarachilar bilan individual shartnomalar tuzilishini nazarda tutadi. Bunday yondashuv savdo markazlarining biznes modelining asosi bo'lib, ularni bozorlardan ajratib turadi.

Savdo markazining vazifasi - to'lov qobiliyatiga ega xaridorlarning maksimal oqimini jalb qilishdir. Inson savdo markazidan chiqmasdan turib, har qanday tovar sotib olish, har qanday xizmatdan foydalanish, ovqatlanish, ko'ngil ochish imkoniyatiga ega bo'lishi kerak. Buning uchun tovarlar, narxlar va brendlarning rang-barangligi zarur.

 

Barcha do'konlar bir xil ijara haqqini to'lay olmaydi, chunki har bir biznes turi turli daromad va marjinallikka ega. Ko'chmas mulkda paradoks shundaki, agar savdo markazini faqat yuqori ijara haqqini to'lashga tayyor do'konlar bilan to'ldirsangiz, bir xil turdagi do'konlar to'planadi. Shu tamoyil asosida kiyim-kechak bozorlari qurilgan, ular xaridorga muvozanatli tovar taklifini, qulaylik va xizmatni taklif qila olmaydi. Va aynan shu sababli butun dunyoda savdo markazlari bozorlarni siqib chiqarmoqda.

Tashrif buyuruvchilarga rang-baranglikni taklif qilish uchun savdo markazlari har bir do'konga uning biznes turi, xaridorlar uchun jozibadorligi va hokazolarga qarab maxsus shartlar taklif qiladi. Jahon amaliyotida Abercrombie & Fitch, Gap, American Eagle, Michael Kors kabi kompaniyalar eng yuqori stavkalarni to'laydilar, ular uchun eng yaxshi joylarni egallash muhimdir.

Shu bilan birga, supermarketlar va gipermarketlar bir necha barobar kam to'laydilar. Logika oddiy: do'kon qancha ko'p xaridor jalb qila olsa, ijara uchun shunchalik kam to'lashga tayyor.

 

Ijarachilarning rang-barangligi tenant mix (ijarachilar to'plami) deb ataladi va aynan shu to'plam bir savdo markazini boshqasidan ajratib turadi. Har bir muvaffaqiyatli savdo markazi ortida ijarachilarni tanlashga ixtisoslashgan professional mutaxassislar jamoasi turadi.

Odamlar xarid qilishlari uchun minimal narxlarni taklif qilish kerak, buning uchun esa xarajatlarni, shu jumladan ijara xarajatlarini kamaytirish kerak. Do'kondagi har qanday tovar narxida joyni ijaraga olish to'lovi mavjud. Savdo markazi maydonlarni ijaraga bermaydi, balki do'konga iste'molchilarga kirishni sotadi. Savdo markazlari har doim ham qimmat tovarlarni taklif qilmaydi. Dunyoda FixPrice yoki ingliz C&A kabi arzon tovarlarga ixtisoslashgan ko'plab chakana sotuvchilar mavjud.

Xalqaro savdo kompaniyalari birinchi navbatda tashrif buyuruvchilar sonini hisoblash va potentsial daromadlarini baholash mumkin bo'lgan savdo markazlarida do'konlar joylashtirishga harakat qiladilar. Bugungi kunda Toshkent va O'zbekiston jahon miqyosidagi brendlarga, sifat, xizmat, kafolatli ta'mirlash standartlarini belgilaydigan brendlarga juda muhtoj. Va savdo markazlari xalqaro kooperatsiya uchun ko'prikdir.

Xalqaro o'yinchilarning ichki bozorda paydo bo'lishi ko'pincha hatto hokimiyat va biznes vakillarida ham xavotir uyg'otadi. Ko'pincha ulardan xorijiy chakana sotuvchilar mamlakat va shahar uchun foyda keltirmaydi, chunki ular foydani olib chiqib ketishadi, degan gaplarni eshitish mumkin. Aslida, tokchada turgan tovar narxida ishlab chiqarish qiymati taxminan 25-35% ni, chakana sotuvchi foydasi - 10-15% ni, qolgan yarmi esa mamlakatda soliqlar, reklama, logistika, ko'chmas mulk va ish haqi uchun sarflangan barcha xarajatlardir.

Savdo biznesi ko'plab ish o'rinlarini yaratadi. Fransiyada savdo sohasida 3 milliondan ortiq kishi, ya'ni iqtisodiyotdagi barcha bandlarning 11% band. O'zbekistonda ham ushbu sohada bandlarning ulushi iqtisodiy faol aholining taxminan 10% ni tashkil qiladi, ammo samaradorlik ancha past. O'rtacha hisobda, O'zbekistonda savdo biznesida ishlaydigan bir kishi yiliga 10 ming dollarlik tovar sotadi, shu bilan birga Fransiyadagi hamkasbi - deyarli 200 ming dollarga, ya'ni 20 barobar ko'proq.

 

Bunday farq nafaqat aholi daromadlaridagi tafovut, balki O'zbekistonda chakana savdo texnologiyalari va savdo formatlarining zaif rivojlanganligi bilan ham bog'liq — aynan shu rang-baranglik bilan. Mamlakatda yirik formatdagi do'konlar, aytletlar, Gallerie Lafayett kabi universal do'konlar, gipermarketlar va hokazolarni o'z ichiga olgan chakana savdo parklari mavjud emas.

Shuning uchun bugungi kunda shahar uchun, biznes va iqtisodiy regulyatorlar yuzidan asosiy vazifa savdo samaradorligini oshirish, tovarlar sifat va xavfsizlik standartlarini joriy etishdir.

Yevropalik turistlar O'zbekistondagi gender nomutanosibliklarni darhol payqashadi, ularning o'ziga xos xususiyatlari savdoda ham aks etadi. Yevropada xaridorlarning 60% ayollar. Shuning uchun do'konlar birinchi navbatda ularga yo'naltirilgan, ayollar bo'limlarini eng qulay va ko'p o'tiladigan joylarga, erkaklar bo'limlarini esa podvallarga yoki ikkinchi qavatga joylashtirishadi. Bizda esa, aksincha, erkak xaridorlar ustunlik qiladi. Bu diqqatli turist uchun mavjud bo'lgan eng qiziqarli kuzatuvlardan biridir.

Keyingi oyda biz Toshkent Siti Mollning ochilishini kutmoqdamiz, unda ijarachilarni tanlashda zamonaviy yondashuvlar qo'llaniladi. Bu voqea nafaqat poytaxt modachilari, balki biznes uchun ham muhimdir. U shahar zamonaviy savdo formatlarini va xaridni shahar madaniyati elementi sifatida qabul qilishga qanchalik tayyor ekanligini ko'rsatadi.


Manba: Gazeta.uz

Foto: Yevgeniy Sorochin / "Gazeta.uz"