Chiroyli uylar va qulay shaharlar
Hali birinchi mudda'osida, 2020-yilda AQSh prezidenti Donald Tramp Chiroyli Federal Binolar to'g'risidagi memorandumga (Promoting Beautiful Federal Buildings) imzo chekkan edi. Agar Tramp o'zining hozirgi mudda'osida ushbu tashabbusni yodga olsa ajab emas. Biz tushunamizki, sobiq quruvchining go'zallik haqidagi tasavvuri oddiy odamning kutganlaridan tubdan farq qilishi mumkin, ammo bunday chora-tadbirlar shaharlar va binolarning go'zalligi hokimiyatni oxirgi o'rinda emas, balki band etishini ko'rsatadi.
Qurilish biznesi jamiyatda kuchli reaksiya uyg'otadi. Kinoda va adabiyotda yirik yer egalari ko'pincha yovuz qahramonlar sifatida tasvirlanadi. Hali 1954-yilda amerikalik shoir Vudi Gatri o'z she'rida hozirgi AQSh prezidentining otasini, shoir o'sha uyda xona ijaraga olganini, ochko'zlikda ayblagan.
Qisman, quruvchilarga nisbatan salbiy munosabat hasaddan kelib chiqadi: odamlarga quruvchilar havotirda pul topayotgandek tuyuladi, ularning farovonligi esa aldov va korrupsiyaga asoslangan. Afsuski, stereotiplar juda mustahkam va agar siz Toshkentda oddiy odamdan quruvchilar qancha daromad topishini so'rasangiz, ularning daromadi 50 dan 100% gacha degan javobni eshitasiz.
Tabiiyki, shahar aholisi barcha shahar muammolarini, jumladan, havo ifloslanishi, aholi zichligi va avtoturargohlar yo'qligini, tarixiy binolarni buzish va bog'larni kesish haqida gapirmasa ham, quruvchilarga ag'daradi.
Jahon amaliyotida qurilish xavfini tushunish mavjud. Loyihani amalga oshirishda quruvchi juda yuqori xavfni o'z zimmasiga oladi. Va quruvchining malakasi aynan shu xavfni boshqarishdan iborat. Banklar tajribali tadbirkor bo'lgani uchun, u xavflarni boshqarishni biladi, qurilish loyihalarini kreditlaydi.
Biz ba'zan kelgusi yoz uchun ta'tilimizni rejalashtirishda qiynalamiz, quruvchi esa faqat o'zgaruvchilardan iborat bo'lgan 10 yillik moliyaviy modelni hisoblashi kerak. Sement qancha turadi, shaharsozlik normalari o'zgaradimi, uch yildan keyin odamlarga nima kerak bo'ladi, ularda kvartira sotib olish uchun yetarli pul bo'ladimi – bular quruvchi oldida turgan minglab savollardan bir nechtasi.
Ammo, ma'lumki, haqiqiy hayotda biz yomon niyatdan ko'ra ko'proq xatolarga duch kelamiz. Va men ushbu maqolani quruvchilarning mashaqqatli mehnatiga bag'ishlamoqchiman. Ha, men maslahatchi sifatida qurilish hamjamiyatiga ko'p e'tirozlarim bor, lekin shaharimiz qulay va mashhur bo'lishi uchun uning qanday ishlashini tushunish muhimdir. Nega bog'lar aslida yo'qoladi, nega xunuk binolar quriladi va nega yo'llarda tirbandliklar ortadi.
Go'zallik ko'zda
2024-yilda Daron Acemo'g'lu, Saymon Jonson va Jeyms Robinson biror mamlakat nega boy, boshqasi esa kambag'al ekanligiga javob berganliklari uchun Nobel mukofotini olishdi. Lekin boylikni o'lchash mumkin, go'zallikni qanday o'lchash mumkin? Qulaylik va baxtni ob'ektiv baholash qanday mumkin? Nima uchun, oxir-oqibat, chiroyli shaharlar boru, jozibador bo'lmaganlari ham bor? Va hatto eng chiroyli shaharda ham xunuk va noqulay binolar bo'lishi mumkin? Buning uchun yomon niyat, qashshoqlik yoki mashhur mentalitet aybdormi? Afsuski, bu savollarga hali umumiy qabul qilingan javoblar yo'q va navbatdagi "Nobel" o'z laureatlarining kelishini kutmoqda. Shunga qaramay, ekspertlar hamjamiyati baxt, qulaylik va xavfsizlik indekslarini ixtiro qilib, bu savollarga javob berishga harakat qilmoqda.
Har bir reyting hayotning faqat bir tomonini ko'rib chiqadi, lekin kvartira yoki qurilish uchun yer tanlashda kam yordam beradi, ammo bu reytinglar kutishlarga kuchli ta'sir qiladi. Axir, odamlar ushbu kutishlarga qarab har xil xulq-atvor ko'rsatishlari sir emas. Temza bo'ylab sayr qilib, sayyoh atrofga hayrat bilan qaraydi, transport muammolari va tunu-kun xavfsizlik haqida o'ylamaydi, lekin uyiga Toshkentga qaytib, ko'chada axloqsizlikni ko'rib, so'kinadi.
Bir xil odam turli rollarda har xil xulq-atvor ko'rsatadi. Biz har lahzada turli "shapka" taqamiz - sayyoh, mehmon, shahar aholisi, ishchi. Bizning munosabatimiz kayfiyatga, ishda yoqimsiz hodisalar yoki muvaffaqiyatlarga, shaxsiy tajribalarga bog'liq. Va bir kishi uchun yaxshi bo'lgan narsa boshqasi uchun mutlaqo mos kelmasligi mumkin.
Masalan, Barselona aholisi sayyohlar tufayli shaharda yashashning imkoni yo'qligidan shikoyat qilishdi. Habidatum – ko'p ma'lumotlarni tahlil qilish va ko'chmas mulk investorlari va shahar rejalashtiruvchilari uchun prognoz metrikalarini taqdim etishga ixtisoslashgan kompaniya, o'zining Chronotope platformasidan foydalanib, shahar muhitini tahlil qildi va ko'chmas mulkdan eng yaxshi foydalanish usullarini aniqladi. Tadqiqot shuni ko'rsatdiki, aslida sayyohlar mahalliy aholi bilan faqat bir nechta joylarda va cheklangan vaqtlarda ommaviy ravishda uchrashadi. Muammoning yechimi sayyohlik ob'ektlarining ish vaqtini o'zgartirish orqali oqimlarni "ajratish" loyihasi bo'ldi. Bu ko'pincha global va hal qilinmasdek tuyulgan muammoning osonlik bilan bartaraf etilishi mumkinligiga misoldir.
Gollandiyaning Amsterdam yaqinidagi Xarlom shahri, juda rivojlangan shahar muhiti va ko'cha savdosi bilan, kechasi do'konlar yopilganda, shahar zulmatga cho'mib, ko'chalar jamoat tartibiga zid elementlar bilan to'lib ketishidan aziyat chekardi. Yechim sifatida do'konlar ustidagi omborxona sifatida ishlatiladigan qavatlar kvartiralarga aylantirildi. Gollandiyaliklar pardalarni yoqtirmasliklarini, o'z hayotlarini o'tkinchilarga ko'rsatishni afzal ko'rishlarini hisobga olgan holda, shahar butunlay o'zgardi va muhit xavfsiz bo'ldi. Endi Xarlom chakana savdo nuqtai nazaridan eng rivojlangan shaharlardan biri hisoblanadi.
Shaharlar chiroyli, mashhur va jozibador bo'lib tug'ilmaydi. Ular shunday bo'ladi. Ba'zan mashhur tarixiy shaxs tufayli, ba'zan shaharsozlik yechimlarining o'ziga xosligi tufayli, lekin bu maqomni saqlab qolish – kundalik mehnat.
Zamonaviy ommaviy ongda ABBA guruhining "The Winner Takes It All" qo'shig'ida tasvirlangan prinsip ishlaydi – g'olib hamma narsani oladi. Biz ikkinchi yoki uchinchi o'rinni kim olganini eslamaymiz, xotiramizda faqat yetakchi saqlanadi. Toshkent hali ham dunyo xaritasida o'z o'rnini – o'ziga xosligini izlamoqda. Balki u mintaqadagi eng xavfsiz shahar sifatida, balki eng do'stona, balki eng chiroyli shahar sifatida mashhur bo'lar. Lekin buning uchun hammaga mehnat qilish kerak bo'ladi.
Shahar fuqarosi maktabi
Har kuni biz shaharning hayotiga ta'sir qiladigan yoki bog'liq bo'lgan qarorlarni qabul qilamiz: qayerda yashash, qayerda ishga kirish, qayerga investitsiya qilish, farzandni qaysi maktabga berish, qayerga ta'tilga chiqish, malaka oshirish, yangi va foydali ijtimoiy aloqalar o'rnatish. Albatta, hammamiz chiroyli va qulay shaharlarda yashashni xohlaymiz.
Shahar hayoti insonga ulkan imkoniyatlar beradi, lekin biz, shahar aholisi, ko'pincha unutadigan majburiyatlarni ham yuklaydi. Zamonaviy shahar fuqarosi bo'lish o'z rolini va mas'uliyatini anglagan holda, shahar va jamiyat hayotida faol ishtirok etishni anglatadi. Agar men ta'lim masalalari bilan shug'ullanganimda, o'rta maktab dasturiga zamonaviy shahar fuqarosi kursini kiritgan bo'lardim, unda o'quvchilar shahar qanday ishlashini, uning ne'matlaridan qanday foydalanishni va uning rivojlanishiga qanday yordam berishni o'rganardilar. Dunyoda bunday dasturlar allaqachon amalga oshirilmoqda. Urban Land Institute Yevropa maktablari uchun shunday dasturni ishlab chiqqan, u bir necha yildan beri muvaffaqiyatli joriy etilmoqda. UrbanPlan dasturi o'rta maktab o'quvchilari uchun mo'ljallangan va loyiha asosida ta'lim orqali shaharsozlik va yer rejalashtirish asoslarini o'rgatishga qaratilgan.
Konstruktivistlar mukammal shaharlar, to'liq kelishuv va uyg'unlikda yashaydigan mukammal odamlar bilan to'ldirilgan shaharlar orzu qilishgan. Totalitar rejimlar "kelajak shaharlarini" yaratishga intilishgan, ularga fuqarolarni o'zgartirishga harakat qilishgan. Gumanistlar, aksincha, hatto "nomukammal" aholi ham qulay bo'lishi uchun harakat qilishadi. Zamonaviy inson hayoti doimiy kurash va murosaga to'la: qo'shnilar, hokimiyat, biznes bilan.
Nima uchun xunuk binolar quriladi
Hamma chiroyli shaharda yashashni xohlaydi va savdo ofislaridagi rasmlarda biz mukammal yechimlarni, chiroyli jamoat joylarini, baxtli aholini ko'ramiz. Haqiqatda esa, shaharda doimiy ravishda xunuk va muvaffaqiyatsiz binolar paydo bo'ladi. Bu nafaqat kambag'al mamlakatlarning balosi, balki hatto boy shaharlar ham yomon qurilish bilan duch keladi. Odatdagidek hamma narsani korrupsiya va o'g'rilikka bog'laydigan oddiy odam faqat qisman haq. Muammo tizimli xarakterga ega.
Arxitektura
Qizig'i shundaki, shaharlarning asosiy tanqidchilari arxitektorlardir - hatto barcha binolar aynan ular tomonidan loyihalashtirilganiga qaramay. Qog'ozda hamma narsa yaxshi edi, lekin amalda biror narsa noto'g'ri ketdi. Natijada, arxitektorlar shahar hokimiyatini, blogerlar quruvchilarni, fuqarolar esa korrupsiyani ayblashadi va barchasi navbatdagi "maxluqotdan" norozi.
Arxitektorlar va maslahatchilar ko'pincha quruvchining istaklariga ergashib, professional yechimlarni talab qilish o'rniga ularga bo'ysunishadi. Rivojlanayotgan bozorlardagi xorijiy arxitektorlar ko'pincha mahalliy arxitektorlardan ko'ra muvaffaqiyatliroqdir, aynan ular o'z yechimlarini talab qilishni va buyurtmachi bilan bahslashishni bilishadi. Loyihalarning aksariyati oldindan sotish orqali moliyalashtiriladi. Dastlabki bosqichda quruvchi kuchli moliyaviy qiyinchiliklarni boshdan kechiradi, chunki u yer sotib olishga majbur bo'lgan. Loyihalash, konsepsiyani ishlab chiqish, loy
