Oʻrta sinf konsepsiyasi "boylar yanada boyishadi, kambag'allar yanada kambag'allashadi" degan qadimiy formulani buzadi. Oʻrta sinf nima, Oʻzbekistonda qancha daromad topadi, uning vakili kim boʻlishi mumkin va biznes hamda davlat uning uchun qanday takliflarni yaratishi mumkin — koʻchmas mulk tahlilchisi Denis Sokolovning maqolasida.
Oʻrta sinf — iqtisodiy oʻsish konsepsiyasining eng muhim elementi. Shu sababli, u haqida konferensiyalarda gaplashiladi va tadqiqotlar bagʻishlanadi. Oʻrta sinfning oʻsishi mamlakat farovonligining kafolatidir.
Rivojlanayotgan bozorlar uchun yoʻl boshida jamiyatning qadimiy tuzilishi xosdir, bunda boylar soni kam, kambagʻallar soni esa koʻp boʻladi. Bunday jamiyatlarda ijtimoiy rivojlanish mashhur formula bilan tasvirlanadi: "boylar yanada boyishadi, kambagʻallar yanada kambagʻallashadi", bu klassik adabiyotda koʻp bor aks etgan — Umar Xayyomdan Robert Bërnsgacha. Bu paradigmadagi rivojlanishga oʻrin yoʻq — kambagʻal hech qachon boy boʻla olmaydi.
«Boyib ketgan kuchli kishiga hasad qilmang,
Har tong otgandan keyin shom ham keladi.
Bu qisqa hayotni, nafasdek teng,
Sizga ijaraga berilgandek qabul qiling»
Umar Xayom
Oʻrta sinf konsepsiyasi kamida qisman tengsizlikning yengib boʻlmas ijtimoiy muammosini hal qilishga imkon beradi. Inson kambagʻallikdan boylikka sakrab oʻta olmaydi, lekin oʻrta sinfning quyi chegarasidan yuqori chegarasiga oʻtish yoʻli nafaqat hech kimga taqiqlanmagan — u oʻrta sinfning mohiyatiga toʻliq mos keladi.
Oʻrta sinf yopiq va konservatsiya qilingan jamiyat emas, balki doimiy harakatdir. Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti 2010-yildagi "Rivojlanayotgan mamlakatlarda oʻrta sinfning paydo boʻlishi" hujjatida rivojlanayotgan mamlakatlarda oʻrta sinf daromad darajasini kuniga 10-100 dollar oraligʻida belgilaydi.
Osiyo taraqqiyot banki oʻrta sinfni toʻrt kichik guruhga ajratadi: oʻtish davri, oʻrta-past, oʻrta-yuqori va yuqori.
Bugungi kunda Oʻzbekistonda oʻrtacha oylik ish haqi oyiga taxminan 5 million soʻmni, oʻrtacha uy xoʻjaligi esa besh kishini tashkil qiladi.
Mamlakatdagi oʻrta sinf boʻyicha tadqiqotlarni topa olmadim va keyinchalik aniqlashtiriladigan dastlabki model sifatida, shahar aholisi uchun quyidagi gradatsiyani taklif qilaman:
Oʻtish davri — 5-10 million soʻm
Oʻrta-past — 10-15 million soʻm
Oʻrta-yuqori — 15-30 million soʻm
Yuqori — 30-50 million soʻm.
Chegaralarni aniqlashtirish va oʻrta sinf sonini hisoblash eng muhim tahliliy vazifa boʻlib, men shubhalanmaymanki, u yaqin orada hal qilinadi.
Oʻrta sinf — bu nafaqat daromad, balki qadriyatlar hamdir. Oʻrta sinfning bir qismiga aylangan oila oʻzining moddiy farovonligi va inson kapitalini oʻstirish yoʻlida harakat boshlaydi. Ijtimoiy zinapoyada harakatlanar ekan, taʼlim, tibbiy xizmatlar, sayohatlar, madaniy rivojlanish va pensiya taʼminotiga kirish imkoniyati paydo boʻladi. Bu vertikal mobillik deb ataladi.
Kam taʼminlangan oiladan chiqqan, universitetda oʻqiydigan yosh odam, uy xoʻjaligi daromadlari mezoniga koʻra emas, balki yaqin kelajakda oʻz daromadlari oʻsishi sababli oʻrta sinfga mansubdir.
Boshqacha qilib aytganda, Markaziy Osiyoda oʻrta sinf uchun eng muhim mezonni uy xoʻjaligining farovonligini oshirish istiqbollari mavjudligi deb belgilagan boʻlardim. Bu har qanday ijtimoiy lift boʻlishi mumkin: taʼlim, karyera, davlat xizmati, oxir-oqibat, toʻy.
Isteʼmol xulq-atvori nuqtai nazaridan, bu odamda oʻz kuch va vaqtini sarflashga arziydigan narsa paydo boʻlishini anglatadi. Bu oʻqish, ish, ijtimoiy muloqot boʻlishi mumkin. Oʻrta sinf uchun vaqt qimmatli resursga aylanadi.
Shuning uchun zamonaviy shahar madaniyatining konsentrlangan formatlari oʻrta sinfga qaratilgan: bir zumda hamma narsani sotib olish mumkin boʻlgan savdo markazlari, barcha qatlam vakillarini uchratish mumkin boʻlgan jamoat joylari, fast-fudning qulayligini yuqori sifatli taomlarning obroʻsi va toʻliq ratsioni bilan birlashtirgan fast-casual formatidagi restoranlar. Supermarketlar ham shu toifaga kiradi.
Oʻrta sinf zinapoyasiga koʻtarilgan odam endi bozorda arzon tovarlarni qidirishga vaqt sarflashga tayyor emas, uning vaqti sotuvchilar vaqtidan qimmatroq, shuning uchun u oʻz xulq-atvorini oʻzgartiradi. Lekin oʻrta sinfning oʻziga xosligi doimiy evolyutsiyada, va zinapoyada ilgari surilayotganda isteʼmolchi yana bozorda paydo boʻlishi mumkin, lekin boshqa sifatda — eng arzon tovarni qidirish uchun emas, balki zavq va gʻayrioddiy narsani topish imkoniyati uchun.
Yirik biznes va shahar hokimiyatlari vektorning oʻzgarishiga oldindan tayyorlanishi va formatlarni shunchaki mavhum oʻrta sinfga emas, balki maqsadli auditoriya ehtiyojlariga yanada nozik moslashtirishi kerak. Toshkentda allaqachon bunday misollar bor: masalan, eko-bozor rasmiy ravishda oddiy bozor boʻlib qoladi, lekin shu bilan birga u mutlaqo boshqa maqsadli auditoriyaga qaratilgan. Yoki Toshkent-City Mall, u oʻrta sinf ehtiyojlari bilan professional ravishda ishlaydigan xalqaro brendlarni jalb qildi.
Bugungi kunda Toshkent bozorlarida turli xil odamlarni koʻramiz. Bu shaharda bozor savdosi har doim yashaydi, chunki u shahar madaniyati va anʼanalarining muhim qismidir. Muhimi, u oʻzgarib, oʻziga xosligini va demokratikligini saqlab qolishi kerak.
Manba: Gazeta.uz
