16-18 may kunlari Samarqandda Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki (YTTB) boshqaruvchilar kengashining 32-yillik yig‘ilishi va biznes-forumi bo‘lib o‘tdi.

Bu yilgi tadbirning mavzusi «Hayotiy quvvatga investitsiya qilish» bo‘ldi. Hukumat vakillari, tadbirkorlar, iqtisodchilar va boshqa ekspertlar uch kun davomida joriy inqirozga javob berish strategiyalari va barqaror o‘sishga tayyorgarlik rejalarini muhokama qildilar.

 

Commonwealth Partnership Uzbekistan bosh direktori Denis Sokolov Yevropa tiklanish va taraqqiyot bankining yillik yig‘ilishi va biznes-forumida ishtirok etdi va o‘z xulosalari hamda kuzatuvlari bilan o‘rtoqlashdi:

 

"Ko‘pchilik bunday forumlarga ma’lum bir shubha bilan qaraydi, sessiyalarda aytilgan gaplar kundalik hayotga aloqador emas deb bejiz o‘ylamaydi. Bir tomondan, bu to‘g‘ri, lekin boshqa tomondan — bayonotlarning oqibatlari darhol sezilmaydi.

Materiallar va nutqlarni diqqat bilan o‘rganish «kelajakka nazar tashlash» imkonini beradi.

 

Forumda O‘zbekiston prezidenti administratsiyasi rahbari Sardor Umurzakov dasturiy nutq so‘zladi. U iqtisodiyotni rivojlantirishning oltita asosiy yo‘nalishini belgilab berdi:

1. Davlat boshqaruvi — ixcham va samarali apparat;

2. Yashil iqtisodiyot — O‘zbekiston mintaqada yashil o‘tishda yetakchi bo‘lishi kerak;

3. Kichik va o‘rta biznes — xususiy tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash;

4. Investorlar huquqlarini himoya qilish, shu jumladan tijorat sudini yaratish;

5. Davlat mulkini xususiylashtirish;

6. Jahon savdo tashkilotiga (JST) a’zo bo‘lish.

 

Investitsiya jalb qilish haqidagi doimiy «mantra»ning yo‘qligi e’tiborga molik. Rasmiylar investorlar pishloq hidiga qarab yuradigan sichqonlar emas, balki tushunarli va shaffof muhit hamda munosib daromadga ega bo‘lishni istaydigan odamlar ekanligini tushunishdi.

O‘zbekistonning xususiy biznesining bir qismi uchun investorlarga bozor xaridorlari sifatida qarash holati hali ham xosdir — ularga investor «ilintirish» umidida afsonaviy daromad ko‘rsatiladi. Bu ishonchni susaytiradi. Investorlar uchun zarur bo‘lgan bozorning shaffofligi ishonch va ma’lumotlarning ishonchliligidan iborat.

 

Yashil iqtisodiyot va yashil o‘tishda mintaqaviy yetakchilik — albatta, forum mavzusiga mos keladi, lekin bu mamlakat uchun investitsiya g‘oyasi sifatida ko‘rilishi mumkin. Gap shundaki, yashil kun tartibi iqtisodiyotni transformatsiya qilish dasturiga «joylashtiriladi».

Ya’ni, iqtisodiy mexanizmlar allaqachon eski paradiqmadan shakllangan va yashil o‘zgarishlar qo‘shimcha xarajatlar bilan bog‘liq bo‘lgan boshqa mamlakatlardan farqli o‘laroq, O‘zbekiston darhol yashil iqtisodiyotni qurishi mumkin. Ayniqsa, xalqaro moliya tashkilotlarining faol qo‘llab-quvvatlashini hisobga olgan holda. Ko‘chmas mulk bozori uchun bu har bir yangi bino yashil sertifikatga ega bo‘lmasa-da, dekarbonizatsiya tendensiyasini hisobga olishi kerakligini anglatadi.

 

Tashkilotchilar ishtirokchilar o‘rtasida barqaror yashil shaharni qurish uchun nima muhimligi haqida tezkor so‘rov o‘tkazdilar. «Barcha manfaatdor tomonlarning faol ishtiroki» javobi g‘olib bo‘ldi, keyin «samarali rejalashtirish» va ancha orqada qolgan holda «moliya resurslariga kirish» va «innovatsion texnologiyalar» o‘rin egalladi.

Shuni ta’kidlash kerakki, savolga biznes hamjamiyatining eng yaxshi vakillari javob berdi. Va haqiqatan ham, dekarbonizatsiya muammosini hal qilishda barcha darajadagi ishtirok moliyalashtirishdan ko‘ra muhimroqdir. Moliyalashtirish jarayonni tezlashtirishga imkon beradi, lekin kuchlarni to‘g‘ri yo‘naltirishni mutlaqo kafolatlamaydi.

 

Xususiy tadbirkorlik va kichik biznesga kelsak, men tushunganimdek, hokimiyat liberal bozor yondashuvini qo‘llaydi: ortiqcha tartibga solishdan voz kechish, bu ixcham hukumat g‘oyasiga mos keladi. Men mamlakat aholisining yuqori tadbirkorligini ham ta’kidlagan bo‘lardim. Afsuski, statistika vaziyatni aks ettirmaydi, lekin boshqa mamlakatlar, hatto jon boshiga YaIM darajasi yuqori bo‘lgan mamlakatlar bilan solishtirganda, hunarmandchilik iqtisodiyoti ancha keng tarqalgan. Balki bu tashqi savdoga tarixiy cheklovlar va mahalliy ishlab chiqarishga ko‘proq e’tibor qaratish bilan bog‘liqdir. Lekin bu xususiyatni kam baholash mumkin emas: hunarmandchilik iqtisodiyoti mamlakatning barqarorligi resurslaridan biridir.

 

Umuman olganda, men bu strategiyani quyidagicha ta’riflagan bo‘lardim: biz maksimal ko‘p martalik effekt olish mumkin bo‘lgan joyga ta’sir ko‘rsatamiz, liberal iqtisodiyot uchun an’anaviy bo‘lgan muhitni yaratamiz va erkin tadbirkorlikni ta’minlaymiz. Bu juda pragmatik yondashuv.

Markaziy Osiyo jahon iqtisodiyoti bilan solishtirganda yuqori iqtisodiy o‘sish sur’atlarini ko‘rsatayotganiga qaramay, bu yosh va o‘sayotgan aholini ish bilan ta’minlash uchun yetarli bo‘lmasligi mumkin. Bu shuni anglatadiki, postindustrial iqtisodiyotni rivojlantirish kerak, bu nafaqat yuqori haq to‘lanadigan ish o‘rinlarini yaratish, balki to‘lov qobiliyatli iste’mol talabini ham shakllantirish imkonini beradi.

 

Toshkent fond birjasi rahbari Georgiy Paresishvili aytganidek, kompaniyaning mahalliy birjada ro‘yxatga olinishi yuridik xizmatlar, moliyaviy maslahatchilar, baholovchilar va boshqalarga talab yaratadi.

O‘zbekistonda iqtisodiyot jadal sur’atlarda o‘smoqda va o‘sish sur’atlarini saqlab qolish uchun rivojlangan moliya tizimi talab etiladi. Markaziy bank ikki yil oldin inflyatsiyani maqsad qilish strategiyasiga o‘tdi, endi vazifa milliy valyutada kreditlashni rivojlantirishdan iborat. Buning uchun foiz stavkalari va inflyatsiyani pasaytirish zarur.

 

Davlat mulkini xususiylashtirishga kelsak, kompaniyalarni xususiylashtirishdan oldin boshqaruvni o‘zgartirish kerakligi haqidagi tezis menga yoqdi. Ya’ni, ularni xususiy biznes kabi boshqarishni boshlash kerak. Bu ambitsiyali vazifa, chunki mamlakatlar ko‘pincha aksincha, samarali boshqarib bo‘lmayotgan narsalarni «balansdan» chiqarib tashlashga harakat qilishadi. Natijada aktivlar arzon narxda sotiladi va spekulyativ investorlar qo‘liga o‘tadi.

 

Jahon savdo tashkilotiga (JST) a’zo bo‘lishga kelsak, ko‘pchilik bu tashkilotga qo‘shilish ichki bozorni himoyasiz qoldiradi deb noto‘g‘ri o‘ylaydi. Aslida, JST regulyatorlarga ichki bozor ham, eksportchilar ham uchun himoya vositalarini standart va samarali vositalar bilan taqdim etadi. Albatta, bu vositalarni o‘zlashtirish kerak — ma’muriy tartibda taqiqlovchi bojlar joriy etish ancha oson. JST bilan integratsiya tomon harakatlanish zarur, chunki bu yo‘nalishdagi har bir qadam investitsiya iqlimi uchun yaxshi yangilikdir.

 

Va nihoyat. Ko‘pchilik meni rasmiy ritorikaga ortiqcha e’tibor qaratganim uchun tanqid qiladi, ular nima deyishlari muhim emas, nima qilishlari muhim deydi. Menimcha, harakatlarni tahlil qilganda, tasdiqlash emas, balki rad etish tamoyilini qo‘llash kerak. Boshqacha qilib aytganda, strategiyaning muvaffaqiyati alohida faktlar bilan emas (shartli ravishda, qancha kichik korxona ochilgani) balki teskari tendensiyalarni minimallashtirish bilan belgilanadi (ortiqcha tartibga solish tufayli qancha korxona bankrot bo‘lgani).

Aslida, mamlakatning rivojlanish vektorini aynan shu tarzda baholash kerak — e’lon qilingan yo‘nalishga teskari haqiqiy qadamlar tashlanayotganiga qarab. Aynan shu narsaga investitsiya hamjamiyati qaraydi, g‘alabali xabarlarga emas.

 

Manba: Spot.uz

Foto: Prezident matbuot xizmati